Bir yerli dizinin yeni bölümünü açıyorsunuz; süre iki saati geçmiş. Reklamlar ve özet de eklendiğinde akşam başlayan yayın gece yarısına kadar devam edebiliyor. Buna karşılık yabancı dizilerin önemli bir bölümü 40–60 dakika civarında tamamlanıyor. Uzun bölümler gözünüzü korkutuyorsa, kaç günde biteceğini hesapladığımız bitmiş Türk dizileri listesine göz atabilirsiniz.
Peki Türk dizilerinin bölümleri neden 120–150 dakika sürüyor?
Kısa cevap şu: Uzun bölüm sürelerinin arkasında yalnızca senaryo tercihi değil, televizyon kanallarının reklam ve yayın ekonomisi var. Bunun yanında prime-time rekabeti, yapım maliyetleri ve Türk dizilerinin yurtdışına satış biçimi de mevcut sistemi destekliyor.
Türk dizileri gerçekten 120–150 dakika mı?
Bu yalnızca izleyicinin hissettiği bir durum değil.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yayımlanan Yayıncılık Çalışma Grubu Raporu, Türkiye’deki dizilerin ortalama bölüm sürelerinin mevcut koşullarda 120–160 dakika civarında olduğunu belirtiyor.
Akademik çalışmalarda da benzer bir dönüşüm görülüyor. 2000’li yıllarda 45–60 dakika civarında olan bazı yerli dizi bölümleri, 2010’lu yıllarda 90–100 dakikaya; sonraki dönemde ise 120–150 dakika bandına kadar çıktı.
Yani bugün gördüğümüz uzun bölümler bir gecede ortaya çıkmış değil. Süreler yıllar içinde aşamalı olarak uzadı.
Asıl mesele reklam geliri mi?
Büyük ölçüde evet, fakat burada sık yapılan bir yanlış anlaşılma var.
RTÜK düzenlemelerine göre televizyonlarda reklam yayınlarının toplamı, bir saat başından sonraki saat başına kadar olan yayın diliminin yüzde 20’sini, yani 12 dakikayı geçemiyor.
Bu, kanalın istediği kadar reklamı tek bir saate sıkıştıramayacağı anlamına geliyor.
Fakat yüksek reyting alan bir dizi birkaç saat boyunca ekranda kaldığında yayın da birden fazla saat dilimine yayılıyor. Böylece kanal, aynı güçlü içerik etrafında farklı saat dilimlerinde reklam kuşakları satabiliyor.
Başka bir ifadeyle, 45 dakikalık çok izlenen bir yapımla 140 dakikalık çok izlenen bir yapım televizyon kanalının yayın planında aynı ekonomik sonucu doğurmuyor.
Burada dizinin aldığı reyting de belirleyici. Reyting, share ve izleyici gruplarının kanal açısından neden bu kadar kritik olduğunu merak ediyorsanız reyting nedir, Total, AB, ABC1 ve share ne demek? yazımızda sistemi ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Tek uzun dizi, prime-time’ın büyük bölümünü dolduruyor
Televizyon ekonomisini anlamak için yalnızca bölüm süresine değil, 20.00–00.00 arasındaki prime-time kuşağına bakmak gerekiyor.
Bir kanal 45–50 dakikalık bir dizi yayınladığında gecenin geri kalanını başka programlarla doldurmak zorunda. Bu da ikinci bir yapım, yarışma, eğlence programı, tekrar yayın veya farklı içerik planlaması anlamına geliyor.
Uzun bir dizi ise gecenin çok büyük bölümünü tek başına taşıyabiliyor.
Özet bölüm, yeni bölüm ve reklam kuşakları bir araya geldiğinde bir dizi kanalın neredeyse bütün akşam yayınını kaplayabiliyor.
Kanal açısından bakıldığında güçlü reyting alan tek bir yapımın izleyiciyi saatler boyunca aynı kanalda tutması ticari olarak oldukça değerli.
Yapım maliyetleri de süreleri etkiliyor
Bir televizyon dizisinin maliyeti yalnızca çekim süresiyle oluşmuyor.
Oyuncu ücretleri, yönetmen ve senaryo ekibi, dekor, mekân, ekipman, ulaşım, kostüm, kurgu ve onlarca kişilik set ekibi gibi çok sayıda gider bulunuyor.
RTÜK’ün geçmişte dizi sürelerine ilişkin yaptığı açıklamalarda da bölüm süresi uzadığında bazı sabit bölüm maliyetlerinin aynı oranda artmamasının yapımcı açısından ekonomik avantaj yaratabildiğine dikkat çekilmişti.
Basitçe düşünelim:
Aynı gecede iki ayrı 60 dakikalık yapım finanse etmek yerine bir adet 120–150 dakikalık diziyle prime-time’ın büyük bölümünün doldurulması bazı maliyetlerin tek yapım üzerinde toplanmasını sağlayabiliyor.
Ancak bunun diğer tarafında set ekiplerinin çok uzun çalışma saatleri bulunuyor.
Haftada neredeyse bir sinema filmi çekiliyor
120–150 dakikalık bir bölümü her hafta ekrana yetiştirmek oldukça ağır bir üretim temposu anlamına geliyor.
Kültür ve İletişim dergisinde yayımlanan ve televizyon senaristleriyle yapılan görüşmelere dayanan araştırmada, haftalık 120–150 dakikalık bir bölümün senaryosunun yaklaşık 110–120 sayfaya ulaşabildiği aktarılıyor.
Bu yalnızca senaryonun yazılması demek değil.
O bölümün birkaç gün içinde çekilmesi, görüntülerinin kurgulanması, ses ve müzik işlemlerinin tamamlanması ve yayına hazırlanması gerekiyor.
Bu nedenle sektörde yıllardır “yerli dizi yersiz uzun” eleştirisinin yapılması şaşırtıcı değil.
Bunu da okuyun: Bir Dizi Neden Erken Final Yapar? Reyting, Reklam Geliri ve Kanal Kararı Nasıl İşliyor?
Peki uzun bakışmalar ve ağır ilerleyen sahneler bununla mı ilgili?
Her uzun sahneyi “süre doldurma” olarak değerlendirmek doğru olmaz. Dramatik yapının gerektirdiği uzun sahneler elbette olabilir.
Fakat haftada 120–150 dakikalık yeni içerik üretme zorunluluğu hikâye anlatımını da etkileyebiliyor.
Sektör çalışanlarının uzun bölüm süreleriyle ilgili değerlendirmelerinde; olayların daha yavaş ilerlemesi, uzun geçişler, tekrarlar ve bazı sahnelerin normalden daha geniş tutulması gibi uygulamalara dikkat çekiliyor.
Aslında matematik oldukça çarpıcı:
150 dakikalık tek bir bölüm, 50 dakikalık yabancı bir dizinin yaklaşık üç bölümüne eşit.
Bir sezon boyunca düşünüldüğünde Türk televizyon dizilerinin üretmek zorunda olduğu görüntü miktarı oldukça büyük.
Yurtdışına satış da uzun bölümleri destekliyor mu?
Evet, fakat bunu uzun bölümlerin tek veya ilk nedeni olarak görmek doğru değil.
Türk dizileri yurtdışına satıldığında Türkiye’deki yayın formatıyla birebir gösterilmek zorunda değil.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı raporunda, Türkiye’deki 120–160 dakikalık tek bir bölümün yurtdışında üç veya dört bölüm olarak gösterilebildiği belirtiliyor.
Örneğin Türkiye’de yaklaşık 140 dakika yayınlanan bir bölüm, başka bir ülkede 40–50 dakikalık birkaç ayrı bölüme dönüştürülebiliyor.
Bu durum uzun bölümlerin uluslararası dağıtım açısından ayrıca ekonomik değer taşımasını sağlıyor.
Ancak burada neden-sonuç ilişkisini ters çevirmemek gerekiyor: Türk dizileri yalnızca yurtdışında daha fazla bölüme ayrılsın diye uzun çekilmiyor. Uzun bölüm düzeni esas olarak Türkiye’deki televizyon yayıncılığının ekonomik yapısıyla gelişti; ihracat modeli ise bunun ticari avantajlarından biri hâline geldi.
Dijital diziler neden çok daha kısa?
Netflix, Disney+, Prime Video veya yerli dijital platformlarda yayınlanan dizilerin genellikle daha kısa olmasının önemli nedeni tam olarak burada ortaya çıkıyor.
Dijital platformda içerik, klasik ulusal televizyon kanalındaki gibi saatlik reklam kuşaklarını taşıyan bir yayın akışının parçası olmak zorunda değil.
Bu nedenle bir bölümün mutlaka prime-time’ın birkaç saatini doldurması gerekmiyor.
Hikâye 45 dakikada anlatılabiliyorsa bölüm 45 dakika olabiliyor. Hatta bazı yapımlar bunun da altında kalabiliyor.
Televizyondaki 120–150 dakikalık yapı ile dijital platformlardaki 30–60 dakikalık bölüm düzeni arasındaki farkın önemli bölümü aslında iki farklı gelir ve yayın modelinden kaynaklanıyor.
Türk dizileri tekrar 45–60 dakikaya dönebilir mi?
Teknik olarak elbette mümkün.
Ancak bunun yalnızca senaristin “daha kısa yazmasıyla” gerçekleşmesi zor. Çünkü mevcut uzun bölüm sistemi kanalların reklam gelirinden yayın planlamasına, yapımcıların maliyet hesabından prime-time rekabetine kadar birçok unsurla birbirine bağlanmış durumda.
Bu nedenle bölüm sürelerinin kalıcı biçimde kısalması için yalnızca yaratıcı tercihin değil, televizyon yayıncılığındaki ekonomik modelin de değişmesi gerekiyor.
Dijital platformların yükselişi kısa bölüm formatlarının Türkiye’de de izleyici bulabildiğini açık biçimde gösterdi. Fakat ulusal televizyonlarda 120–150 dakikalık dizilerin hâlâ karşımıza çıkmasının nedeni “Türk izleyicisi uzun dizi seviyor” kadar basit değil.
Ekranda gördüğümüz o iki buçuk saatlik bölümün arkasında reyting, reklam, prime-time rekabeti, yapım maliyetleri ve uluslararası satıştan oluşan bir televizyon ekonomisi var.
Bunu da okuyun: Türkiye’nin En Uzun Süren Dizileri: Hangi Yerli Dizi Kaç Bölüm Yayınlandı?
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.