Gökyüzünde göç eden kazları, pelikanları veya başka büyük kuşları izlediğinizde sürünün çoğu zaman rastgele dağılmak yerine belirgin bir V oluşturduğunu görebilirsiniz. Uzaktan bakıldığında kusursuz bir organizasyon gibi görünen bu şeklin oldukça pratik bir nedeni var: uçmayı biraz daha az yorucu hâle getirmek.
V düzeni, özellikle uzun mesafe kat eden bazı büyük kuşların önlerindeki kuşların oluşturduğu hava hareketlerinden yararlanmasına yardımcı oluyor. Üstelik mesele yalnızca sıraya girmek değil; kuşların birbirlerine göre nerede uçtuğu ve kanatlarını ne zaman çırptığı da önemli.
V şeklinde uçmak neden enerji tasarrufu sağlıyor?
Bir kuş kanat çırparken havayı yalnızca aşağı doğru itmiyor. Kanat uçlarının çevresinde dönen hava akımları da oluşuyor.
Bu hava hareketinin bazı bölgelerinde hava aşağı, bazı bölgelerinde ise yukarı yöneliyor. Arkadan gelen kuş doğru noktaya yerleştiğinde, öndeki kuşun oluşturduğu yukarı yönlü hava akımından, yani “upwash” etkisinden yararlanabiliyor.
Bunu çok hafif bir görünmez kaldırma desteği gibi düşünmek mümkün.
Öndeki kuş havada ilerlerken arkasındaki kuş için küçük bir aerodinamik avantaj bırakıyor. Arkadaki kuş da uygun pozisyonda uçarak aynı mesafeyi kat ederken uçuşunu daha verimli hâle getirebiliyor.
Büyük ve göçmen kuşlarda yapılan araştırmalar, formasyon hâlinde uçmanın gerçekten enerji avantajı sağlayabildiğini gösteriyor.
Peki neden düz bir sıra değil de V şekli?
Buradaki kritik ayrıntı tam olarak bu.
Bir kuşun doğrudan arkasında uçmak, her zaman en avantajlı yer değil. Kanatların oluşturduğu hava akımının bazı bölümlerinde aşağı yönlü hareket, yani “downwash” bulunuyor. Arkadaki kuş bu bölgeye denk gelirse işini kolaylaştırmak yerine uçuşunu zorlaştırabilecek bir hava akımıyla karşılaşabiliyor.
Bu nedenle kuşlar öndeki kuşun tam arkasına değil, biraz gerisine ve yanına yerleşiyor.
Sürü büyüdükçe aynı düzen iki yana doğru devam ediyor ve gökyüzünden baktığımızda ortaya tanıdık V şekli çıkıyor.
2014 yılında Nature’da yayımlanan dikkat çekici bir araştırmada, göç eden kuzey kelaynaklarının konumları ve kanat hareketleri özel veri kaydedicilerle takip edildi. Kuşların yalnızca uygun bölgeye yerleşmediği, önlerindeki kuşun oluşturduğu hava akımından daha iyi yararlanabilmek için kanat çırpışlarını da zamanladığı görüldü.
Yani V şekli dışarıdan göründüğü kadar basit bir “takip etme” davranışı değil. Kuşlar hareket hâlindeki hava akımına sürekli uyum sağlıyor.
V’nin önündeki kuş daha mı çok yoruluyor?
V düzeniyle ilgili en ilginç noktalardan biri de burada ortaya çıkıyor.
Öndeki kuşun yararlanabileceği başka bir kuşun hava akımı yok. Dolayısıyla sürünün geri kalanının elde ettiği aerodinamik avantajın aynısını kullanamıyor.
Fakat bu durum aynı kuşun bütün yol boyunca liderlik ettiği anlamına gelmiyor.
Kuzey kelaynakları üzerinde yapılan başka bir araştırmada kuşların formasyon içerisindeki yerlerini sık sık değiştirdiği görüldü. Önde uçan kuşlar daha sonra başka bir kuşun arkasına geçebiliyor; daha önce avantajlı konumda bulunan kuşlardan biri ise öne çıkabiliyor.
Araştırmacılar bunu sürü içerisindeki bir tür sıra değişimi ve karşılıklılık olarak değerlendiriyor.
V’nin en önünde her zaman sürünün “patronu” bulunmuyor. Gökyüzündeki liderlik sandığımızdan çok daha geçici olabilir.
Kuşlar V şeklinde uçarken birbirlerini takip etmekte de zorlanmıyor mu?
V formasyonunun aerodinamik faydası bilimsel araştırmalarla oldukça güçlü biçimde destekleniyor. Düzenin grup içerisindeki koordinasyon ve yönelim açısından da avantaj sağlayabileceği uzun zamandır değerlendiriliyor.
Ancak V şeklini yalnızca “arkadaki kuş öndekini daha iyi görsün” diye açıklamak doğru değil.
Bugünkü araştırmalar açısından en güçlü açıklamalardan biri, özellikle uzun mesafeli uçuşlarda enerji kullanımını daha verimli hâle getiren aerodinamik avantaj.
Bu ayrım önemli çünkü internette V formasyonu konusunda bazen ikincil açıklamalar, asıl nedenmiş gibi aktarılabiliyor.
Her göç eden kuş V şeklinde mi uçar?
Hayır.
V şeklindeki uçuş özellikle kaz, pelikan ve ibis gibi bazı büyük kuşlarda oldukça dikkat çekici. Fakat göç eden bütün kuşlar aynı yöntemi kullanmıyor.
Küçük kuşların önemli bir bölümü farklı sürü düzenlerinde hareket edebiliyor, bazı türler dağınık gruplar hâlinde uçabiliyor, bazılarıysa göç yolculuğunun önemli bölümünü tek başına gerçekleştiriyor.
Bu nedenle gökyüzünde göç eden bir sürü gördüğümüzde mutlaka kusursuz bir V beklemek doğru değil.
Üstelik V’nin kendisi de cetvelle çizilmiş gibi sabit kalmıyor. Kuşlar rüzgâra, birbirlerinin konumuna ve sürünün hareketlerine göre sürekli küçük düzeltmeler yapabiliyor.
Gökyüzündeki V aslında görünmez havanın haritası
Bir kuş sürüsünün V şeklinde ilerlemesine yalnızca uzaktan bakınca bunun basit bir düzen olduğunu düşünmek kolay. Oysa şeklin arkasında sürekli değişen hava akımları, doğru konumu bulmaya çalışan kuşlar ve birbirine uyum sağlayan kanat hareketleri bulunuyor.
Öndeki kuş havayı yarıyor, arkasındakiler uygun bölgelerde oluşan yukarı yönlü akımdan yararlanıyor ve gerektiğinde pozisyonlar değişiyor. Böylece özellikle uzun göç yolculukları daha verimli hâle gelebiliyor.
Bir dahaki sefere gökyüzünde V şeklinde ilerleyen bir kuş sürüsü gördüğünüzde yalnızca güzel bir şekle değil, havanın görünmeyen hareketlerinden yararlanan oldukça gelişmiş bir uçuş düzenine baktığınızı düşünebilirsiniz.
Hayvan davranışlarıyla ilgili bildiklerimizin ne kadarının gerçekten doğru olduğunu merak ediyorsanız Merakça’daki Hayvanlar Hakkında Doğru Bilinen 7 Yanlış içeriğine de göz atabilirsiniz. Hayvanlar Hakkında Doğru Bilinen 7 Yanlış
Kaynakça
Portugal, S. J. ve arkadaşları (2014). Upwash exploitation and downwash avoidance by flap phasing in ibis formation flight. Nature, 505, 399–402. Nature araştırması
Weimerskirch, H. ve arkadaşları (2001). Energy saving in flight formation. Nature, 413, 697–698. Nature araştırması
Voelkl, B. ve arkadaşları (2015). Matching times of leading and following suggest cooperation through direct reciprocity during V-formation flight in ibis. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(7), 2115–2120. PNAS araştırması
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.