Bir şarkının kafaya takılması, beynin yakın zamanda ya da sık duyduğu bir melodinin kısa bir parçasını kendiliğinden yeniden çalmasıdır. Psikolojide buna istemsiz müzikal imgeleme (INMI), gündelik dilde “kulak kurdu” (earworm) deniyor. Araştırmalar en çok üç şeyin etkili olduğunu gösteriyor: şarkıyı yakın zamanda ve sık duymuş olmak, melodinin belirli yapısal özellikleri ve zihnin boşta kaldığı anlar. Çoğu zaman yalnızca kısa bir nakarat döner ve bir süre sonra kendiliğinden geçer.
Ne kadar yaygın?
Neredeyse herkesin başına geliyor. Fin araştırmacı Lassi Liikkanen’in on iki binden fazla kişiyle yaptığı 2012 tarihli çevrim içi ankette katılımcıların yaklaşık yüzde 90’ı bunu en az haftada bir yaşadığını söyledi. Liikkanen ve Kelly Jakubowski’nin 2020’de Psychonomic Bulletin & Review’da yayımladıkları derleme de deneyimi sağlıklı insanların sıradan müzik belleğinin bir parçası olarak tanımlıyor: Dışarıdan ses gelmez, zihin daha önce duyduğu müziği bilinçli bir çaba olmadan yeniden üretir. Bir şarkıyı bile isteye hatırlamaya çalışmak ise başka bir şeydir; kulak kurdunu ayıran, kendi kendine başlayıp tekrar etmesidir.
Hangi şarkılar daha “yapışkan”?
Goldsmiths Üniversitesi’nden Jakubowski ve ekibi, insanların en sık kafasına takılan 100 şarkıyı popülerlik ve listede kalma süresi benzer 100 şarkıyla karşılaştırdı (2017, Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts). Kulak kurdu olan şarkılar:
- ortalamada daha hızlı tempoluydu,
- Batı pop müziğinde sık görülen, kolay izlenen bir genel melodi çizgisine sahipti (araştırmacıların örneği, ilk cümlesi yükselip ikinci cümlesi inen “Twinkle, Twinkle Little Star”),
- buna karşın içinde alışılmadık sıçramalar ya da tekrarlanan aralıklar gibi onları ayırt eden bir iki ayrıntı taşıyordu,
- İngiltere listelerinde daha başarılı olmuş ve daha yakın zamanda listede yer almıştı.
Yani tanıdık bir iskelet ile küçük bir sürpriz bir araya geldiğinde melodi akılda kalmaya yatkın. Şarkıyı sevmeniz şart değil; sosyal medyada üst üste duyulan kısa bir parça ya da reklam cıngılı da aynı yoldan gelebilir.
Neden hep aynı birkaç saniye?
Zihin şarkıyı baştan sona çalmaz; genellikle nakarattan birkaç söz ya da en belirgin melodik bölüm döngüye girer. Müzik belleği parçayı tek blok hâlinde saklamaz ve en çok tekrarlanan, en ayırt edici bölüm en kolay geri çağrılan parça olur. Bu yüzden şarkının adını unutup nakaratı kusursuz hatırlayabilirsiniz. Bir başka çalışma, insanların kafalarında dönen şarkının temposunu orijinal kayda şaşırtıcı ölçüde yakın hatırladığını gösterdi; yani bu “iç kayıt” bulanık değil, oldukça ayrıntılı.
Sık duyulan “beyin yarım kalan şarkıyı tamamlamaya çalışıyor” açıklaması ise tek başına yeterli değil. Baştan sona dinlenen şarkılar da takılabiliyor ve araştırmalar tek bir mekanizma yerine yakın zamanda dinleme, çağrışımlar ve o sırada yapılan işin birlikte rol oynadığına işaret ediyor.
Bunu da okuyun: Bir Odaya Girince Ne Yapacağımızı Neden Unuturuz? Kapı Eşiği Etkisi Nedir?
Duşta ve yürürken neden daha sık?
Günlük yaşamı izleyen çalışmalarda kulak kurtları en çok zihnin yaptığı işten uzaklaşıp serbestçe dolaştığı anlarda ortaya çıkıyor: duş, yürüyüş, bulaşık, toplu taşımada camdan bakmak. Dikkatin tamamını isteyen bir işte bu boşluk oluşmuyor. Tetikleyici her zaman müzik de olmayabilir; şarkıda geçen bir kelimeyi duymak, bir yer ya da bir duygu, fark etmediğiniz bir çağrışımla nakaratı başlatabilir. “Bu şarkı nereden çıktı şimdi?” sorusunun cevabı çoğu zaman birkaç saniye önce gözden kaçan bu ipucudur. Benzer bir tekrar isteğini küçük çocuklarda da görürsünüz; çocukların aynı çizgi filmi neden defalarca izlemek istediği de tanıdık olanın beyne verdiği rahatlıkla ilgili.
Kafaya takılan şarkıdan nasıl kurtulunur?
Çoğu kendiliğinden geçer, ama sizi rahatsız ediyorsa araştırmalarda işe yaradığı görülen birkaç yol var:
- Sakız çiğneyin. Reading Üniversitesi’nden Beaman ve ekibinin 2015’te 98 kişiyle yaptığı deneyde sakız çiğneyenler şarkıyı hem daha az düşündüklerini hem de daha az “duyduklarını” bildirdi. Araştırmacılara göre çene hareketi, şarkıyı içten içe seslendirmeyi zorlaştırıyor.
- Şarkıyı sonuna kadar dinleyin. Williamson ve arkadaşlarının 2014’te PLOS ONE’da yayımlanan “Sticky Tunes” çalışmasında katılımcıların bildirdiği başa çıkma yolları arasında şarkıyı gerçekten dinlemek de vardı.
- Dikkati sözel bir işe verin. Bulmaca, sesli okuma ya da biriyle sohbet, şarkının kullandığı iç sesi meşgul eder.
- Zorla bastırmayın. Düşünceyi kovmaya çalışmak çoğu zaman onu geri getirir; melodiyi bir süre önemsememek savaşmaktan daha kolay sonuç verebilir.
Kafada dönen müziğin içeriden geldiğini bilmek de önemli bir ayrım. Kulak kurdunda kişi “bu şarkı kafamda çalıyor” der. Ortada hiçbir kaynak yokken müziği dışarıdan, gerçekten bir hoparlörden geliyormuş gibi duymak ise farklı bir durumdur; böyle bir deneyim tekrarlıyorsa bir hekimle konuşmak gerekir.
Kaynakça
Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery as a component of ordinary music cognition: A review of empirical evidence. Psychonomic Bulletin & Review, 27, 1195–1217.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32583211/
Williamson, V. J., Liikkanen, L. A., Jakubowski, K., & Stewart, L. (2014). Sticky Tunes: How Do People React to Involuntary Musical Imagery? PLOS ONE, 9(1), e86170.
https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0086170
Jakubowski, K., Finkel, S., Stewart, L., & Müllensiefen, D. (2017). Dissecting an earworm: Melodic features and song popularity predict involuntary musical imagery. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 11(2), 122–135.
https://doi.org/10.1037/aca0000090
Beaman, C. P., Powell, K., & Rapley, E. (2015). Want to block earworms from conscious awareness? B(u)y gum! Quarterly Journal of Experimental Psychology, 68(6), 1049–1057.
https://centaur.reading.ac.uk/40114/
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.