Neden Esneriz? Esneme Neden Bulaşıcıdır? Bilimin Şaşırtıcı Cevabı

Birinin esnediğini görmek, hatta yalnızca esneme hakkında bir şeyler okumak bile ağzımızı açıp derin bir nefes almamıza neden olabilir. Üstelik bunu çoğu zaman engelleyemeyiz. Peki neden esneriz ve esneme neden bulaşıcıdır?

Esneme genellikle uykusuzluk veya sıkılmayla ilişkilendirilse de bu davranışın arkasında çok daha karmaşık bir mekanizma bulunuyor. Bilim insanlarının elinde bazı güçlü açıklamalar olsa da esnemenin tek ve kesin bir nedeni henüz belirlenmiş değil.

Esneme sırasında vücudumuzda ne olur?

Esneme; ağzın istemsiz biçimde açılması, derin bir nefes alınması ve ardından nefesin verilmesiyle gerçekleşen doğal bir reflekstir. Bu sırada çene ve yüz kasları gerilir, gözler kısılabilir, hatta gözlerden yaş gelebilir.

Esneme yalnızca insanlara özgü değildir. Memelilerden kuşlara, sürüngenlerden bazı balık türlerine kadar pek çok canlıda benzer davranışlar görülür. Hayvanlarla ilgili başka şaşırtıcı gerçekleri merak ediyorsanız hayvanlar hakkında doğru bilinen 7 yanlış başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.

İnsanlar neden esner?

Esnemenin çoğunlukla uykuya dalmadan önce, uyandıktan sonra veya uzun süre hareketsiz kalındığında ortaya çıkması tesadüf değildir. Bu zamanların ortak özelliği, beynin bir uyanıklık seviyesinden diğerine geçmesidir.

Bu nedenle esnemenin, beynin uyku ve uyanıklık arasındaki geçişlere hazırlanmasına yardımcı olabileceği düşünülüyor. Esnerken yüz ve çene kaslarının gerilmesi, kalp atışındaki kısa süreli değişiklikler ve derin nefes alma, kişinin bir süreliğine daha uyanık hissetmesine katkı sağlayabilir.

Yetersiz uyku da esnemeyi artırabilen önemli etkenlerden biridir. Özellikle okul döneminde düzenli bir uyku alışkanlığı oluşturmak isteyen aileler, okula dönüşte uyku düzeni için hazırladığımız pratik planı inceleyebilir.

Esnemek beyne daha fazla oksijen gönderir mi?

Esnemenin kandaki oksijen azaldığında başladığı ve vücudun bu yolla daha fazla oksijen aldığı uzun yıllar boyunca yaygın biçimde kabul edildi. Ancak araştırmalar bu açıklamayı desteklemiyor.

Deneylerde insanların soluduğu havadaki oksijen ve karbondioksit miktarının değiştirilmesi, esneme sıklığında beklenen etkiyi oluşturmamıştır. Dolayısıyla “İnsan oksijensiz kaldığı için esner” düşüncesi, günümüzde geçerliliğini büyük ölçüde kaybetmiş bir açıklamadır.

Derin nefes almak esnemenin bir parçasıdır; ancak esnemenin temel amacı yalnızca vücuda daha fazla oksijen sağlamak değildir.

Esneme beyni serinletiyor olabilir mi?

Esnemeyle ilgili en dikkat çekici açıklamalardan biri, beynin sıcaklığını düzenleme teorisidir. Bu görüşe göre derin nefes alma ve çene kaslarının gerilmesi, baş bölgesindeki kan dolaşımını etkileyerek beynin ideal çalışma sıcaklığını korumasına yardımcı olabilir.

Bu konuda yapılan bir deneysel araştırmada, katılımcıların alınlarına soğuk uygulandığında bulaşıcı esnemenin belirgin biçimde azaldığı görülmüştür. Farklı mevsim ve sıcaklıklarda yapılan çalışmalar da ortam sıcaklığının esneme sıklığını etkileyebileceğini gösteriyor.

Ancak bu yaklaşım güçlü bulgulara sahip olsa da esnemenin bütün nedenlerini tek başına açıklayan kesin bir sonuç olarak görülmemelidir. Esneme muhtemelen uyanıklık, vücut sıcaklığı ve davranışsal geçişler gibi birden fazla sürecin birleşimiyle ortaya çıkıyor.

Esneme neden bulaşıcıdır?

Karşımızdaki kişinin esnediğini gördüğümüzde beynimiz bu hareketi yalnızca izlemekle kalmaz, onu işlemeye ve kimi zaman taklit etmeye de başlar. Bu nedenle bir esnemeyi görmek, duymak veya düşünmek bizde de esneme isteği oluşturabilir.

Bulaşıcı esnemenin grup hâlinde yaşayan canlıların davranışlarını eş zamanlı hâle getirmesine yardımcı olmuş olabileceği düşünülüyor. Bir başka görüşe göre esneme, gruptaki bireylerin dikkat ve uyanıklık seviyesini birlikte düzenleyen sosyal bir işaret olabilir.

2022 yılında yayımlanan kapsamlı bir hayvan davranışı incelemesi, bulaşıcı esnemenin grup içindeki hareketleri eş zamanlı hâle getirme ve çevreye karşı dikkati artırma işlevi taşıyabileceğini belirtiyor.

Esnemenin bulaşıcı olması empati göstergesi midir?

Esnemeye yatkınlık ile sosyal bağlar arasında ilişki bulunduğunu gösteren çalışmalar var. İnsanların tanıdıkları kişilerin esnemesinden daha fazla etkilenebildiği gözlemlenmiştir. Bu durum uzun süre bulaşıcı esnemenin doğrudan empati göstergesi olduğu şeklinde yorumlandı.

Ancak ilişki bu kadar basit değil. Dikkat düzeyi, kişiyi tanıma, yaş ve esneme görüntüsüne ne kadar süre maruz kalındığı da sonucu etkileyebilir. Bu nedenle bir kişinin esnemeden etkilenmemesi, onun empati yeteneğinin düşük olduğu anlamına gelmez.

Herkes bulaşıcı esnemeden etkilenir mi?

Hayır. Bazı insanlar başkasının esnediğini görür görmez esnerken bazıları hiç etkilenmez. Aynı kişi bile yorgun olduğu bir anda kolayca esneyebilirken başka bir zamanda hiçbir tepki vermeyebilir.

Üstelik esnemeyi düşünmek veya esneme kelimesini tekrar tekrar okumak da kimi insanlarda aynı refleksi başlatabilir. Buraya kadar okurken esnediyseniz bunun şaşırtıcı olmadığını söyleyebiliriz.

İnsan bedeninin benzer şekilde şaşırtan başka özelliklerini keşfetmek isterseniz gözlerimiz hakkında ilginç bilgiler yazımızı da okuyabilirsiniz.

Çok esnemek normal mi?

Yorgunluk, düzensiz uyku, sıkılma veya uzun süre hareketsiz kalma zaman zaman daha sık esnemeye neden olabilir. Bu durum çoğunlukla günlük yaşamın doğal bir parçasıdır.

Bununla birlikte belirgin ve sürekli esneme; aşırı gündüz uykululuğu, kullanılan bazı ilaçlar veya farklı sağlık sorunlarıyla ilişkili olabilir. Esnemede aniden başlayan olağan dışı bir artış varsa ya da buna bayılma, göğüs ağrısı, nefes darlığı veya nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa sağlık uzmanına başvurulmalıdır.

Esnemek sandığımızdan daha karmaşık

Esneme yalnızca sıkıldığımızı veya uykumuzun geldiğini gösteren basit bir hareket değil. Beynin uyanıklık durumunu düzenlemesi, vücut sıcaklığının korunması ve sosyal davranışların eş zamanlı hâle gelmesi gibi farklı işlevlerle bağlantılı olabilir.

Bilim insanları esnemenin bütün ayrıntılarını henüz çözebilmiş değil. Kesin olarak bildiğimiz şey ise şu: Esneme, düşündüğümüzden çok daha eski, yaygın ve karmaşık bir davranış. Üstelik bazen onu başlatmak için yalnızca başka birinin esnediğini görmek yeterli.