Gözlerinizi açtığınızı, odanızı gördüğünüzü ve çevrenizde olup bitenin farkında olduğunuzu düşünün. Uyanıksınız; ama kolunuzu kaldıramıyor, konuşamıyor, hatta bazen sesinizi bile çıkaramıyorsunuz. Üstelik odada başka biri varmış gibi hissedebilir veya göğsünüzün üzerinde ağır bir baskı olduğunu düşünebilirsiniz.
Halk arasında “karabasan” olarak anlatılan deneyimlerin önemli bir bölümü uyku felci ile açıklanabilir. Yaşananlar oldukça gerçekçi ve ürkütücü olabilir. Ancak olayın arkasında doğaüstü bir durumdan çok, uyku ile uyanıklık arasındaki geçiş sırasında beynin ve bedenin kısa süreli olarak aynı anda farklı uyku durumlarında kalması vardır.
Uyku felci nedir?
Uyku felci, kişi uykuya dalarken veya uykudan uyanırken bilinci açık olduğu hâlde kısa süre hareket edememesi ya da konuşamaması durumudur.
Bunun neden olduğunu anlamak için REM uykusuna bakmak gerekir.
Uykunun REM adı verilen döneminde beyin oldukça aktiftir ve canlı rüyaların önemli bir bölümü bu evrede görülür. Aynı sırada vücut, iskelet kaslarının büyük bölümünün hareketini geçici olarak baskılar. Buna kas atonisi adı verilir.
Bu mekanizma normal uykunun doğal bir parçasıdır. Kasların geçici olarak baskılanmasının, rüyada yapılan hareketlerin gerçek hayatta uygulanmasını engellemeye yardımcı olduğu kabul edilir.
Normal koşullarda kişi uyandığında bu hareketsizlik de sona erer. Uyku felcinde ise zamanlama kısa süreliğine şaşar:
Bilinç uyanıklığa geçer ancak REM uykusundaki kas hareketsizliği birkaç saniye veya dakika daha devam eder.
Sonuç olarak kişi çevresinin farkında olduğu hâlde bedenini istediği gibi hareket ettiremez.
Karabasan neden bu kadar gerçekmiş gibi hissedilir?
Uyku felcini ürkütücü hâle getiren şey yalnızca hareket edememek değildir.
Bazı kişiler atak sırasında:
- odada başka birinin olduğunu hissedebilir,
- insan veya gölge biçiminde bir görüntü görebilir,
- ayak sesi, fısıltı veya başka sesler duyduğunu düşünebilir,
- yatağın hareket ettiğini hissedebilir,
- göğsünün üzerinde ağırlık olduğunu düşünebilir,
- havada süzülüyormuş gibi hissedebilir.
Uykuya dalarken ortaya çıkan bu tür algılara hipnagojik, uyanırken meydana gelenlere ise hipnopompik halüsinasyonlar denir.
Buradaki ilginç nokta, kişinin sıradan bir rüyadaki gibi tamamen uyuyor olmamasıdır. Çevre farkındalığı geri dönmeye başlamışken REM uykusuna ait bazı rüya özellikleri kısa süre devam edebilir.
Bu nedenle gerçek oda görüntüsüyle rüya kaynaklı bir algı üst üste binebilir.
Örneğin odadaki bir eşya insan silueti gibi algılanabilir. Ortada fiziksel olarak kimse bulunmadığı hâlde kişinin “odada biri var” hissi son derece güçlü olabilir.
Uyku felci üzerine yapılan araştırmalar da deneyimin REM uykusunun özellikleriyle uyanıklığın aynı anda görülmesinden oluşan karma bir durum olduğunu gösteriyor.
Uyku felci sırasında vücutta ne olur?
Uyku felcinde en dikkat çekici durum, zihin ve bedenin uyanıklığa aynı anda geçmemesidir.
Basitleştirerek şöyle düşünebiliriz:
Bilinç: Uyanmaya başlamıştır.
Kaslar: Hâlâ REM uykusundaki geçici hareketsizlik durumundadır.
Rüya algıları: Bir süre daha devam edebilir.
Çevre farkındalığı: Geri dönmüş olabilir.
Bu nedenle kişi “Elimi kaldırmalıyım” diye düşünebilir ama hareket gerçekleşmez.
Konuşmaya çalıştığında ses çıkaramayabilir.
Birkaç saniye süren bu durum korkuyla birleştiğinde kişiye çok daha uzun sürüyormuş gibi de gelebilir.
Uyku felci atakları genellikle kısa sürer ve kendiliğinden sona erer.
Göğüste biri oturuyormuş gibi hissetmek neden olur?
Karabasan anlatılarında en sık karşılaşılan ifadelerden biri, “Göğsümün üzerinde biri oturuyordu” şeklindedir.
Bazı insanlar uyku felci sırasında göğüslerinde yoğun bir baskı hissedebilir ve nefes almakta zorlandıklarını düşünebilir.
Ancak bu his ile solunumun gerçekten tamamen durması aynı şey değildir.
REM uykusunda solunum devam eder. Bununla birlikte REM dönemindeki fizyolojik değişiklikler, kişinin hareket edememesi ve atağın yarattığı korku, nefes alma hissinin normalden farklı algılanmasına neden olabilir.
Aynı anda ortaya çıkan “odada biri var” algısı da beynin göğüsteki baskıyı dışarıdaki bir varlığın yaptığı şeklinde yorumlamasına yol açabilir.
Bu nedenle kişi gerçekten göğsüne biri bastırıyormuş gibi hissedebilir.
Bununla birlikte uykudan sürekli nefessiz kalarak uyanmak, yüksek sesle horlamak, boğulur gibi olmak veya gece boyunca tekrarlayan solunum sorunları yalnızca uyku felcine bağlanmamalıdır. Bu tür belirtiler farklı uyku bozuklukları açısından değerlendirme gerektirebilir.
Uyku felci neden olur?
Uyku felcinin neden bazı insanlarda ortaya çıktığını açıklayan tek bir neden bulunmuyor.
Ancak araştırmalarda özellikle uyku düzenini bozan bazı durumlarla bağlantı görülüyor.
Bunlar arasında:
- yetersiz uyku,
- düzensiz yatma ve kalkma saatleri,
- uykusuzluk,
- vardiyalı çalışma,
- jet lag,
- stres ve bazı anksiyete bozuklukları,
- narkolepsi yer alabiliyor.
Bazı araştırmalarda sırtüstü uyuma ile uyku felci arasında da ilişki bildirilmiştir. Ancak tek bir uyku pozisyonunu doğrudan neden olarak göstermek doğru değildir.
Benzer şekilde yoğun bir günün ardından kitap okurken veya sessiz bir ortamda dinlenirken bastıran uyku da çoğu zaman o aktivitenin kendisinden değil, gün içinde biriken uyku ihtiyacından kaynaklanır. Uyku baskısının neden arttığını merak ediyorsanız Kitap Okurken Neden Uykumuz Gelir? Uykunun Gelmesini Önlemek Mümkün mü? yazısına da göz atabilirsiniz.
Uyku felci narkolepsi belirtisi midir?
Uyku felci narkolepside görülebilen belirtilerden biridir, ancak bu iki durum aynı şey değildir.
Narkolepsi, kişinin gündüz saatlerinde aşırı uykulu olması ve bazen istemsiz şekilde uykuya dalmasıyla seyreden nörolojik bir uyku bozukluğudur.
Bazı kişilerde güçlü duygularla tetiklenen ani kas gücü kaybı, yani katapleksi, görülebilir.
Uyku felci ise herhangi bir narkolepsi tanısı olmadan da yaşanabilir.
Dolayısıyla bir veya birkaç kez uyku felci yaşamak tek başına “narkolepsim var” anlamına gelmez.
Mayo Clinic de uyku felcinin narkolepsili kişilerde görülebileceğini ancak uyku felci yaşayan herkesin narkolepsi hastası olmadığını özellikle belirtiyor.
Uyku felci sırasında ne yapılabilir?
Bir atak başladığında en zor nokta, yaşanan durumun geçici olduğunu hatırlayabilmektir.
Kişi daha önce uyku felci yaşadığını biliyorsa, olan biteni tanımak korkunun büyümesini azaltabilir.
Bütün vücudu aynı anda hareket ettirmeye çalışmak yerine parmak veya ayak parmağı gibi küçük bir bölgeyi hareket ettirmeye odaklanmak bazı kişiler için daha kolay olabilir.
Nefes alışverişine odaklanmak ve mümkün olduğunca paniği artırmamaya çalışmak da deneyimin daha yönetilebilir hissedilmesine yardımcı olabilir.
Bunlar kişisel bir tedavi yöntemi olarak değil, atak sırasında paniği azaltmaya yönelik genel yaklaşımlar olarak düşünülmelidir.
Uyku felci tekrar etmesin diye ne yapılabilir?
Uyku felcini kesin biçimde önleyen tek bir yöntem bulunmuyor. Bununla birlikte atakların düzensiz veya yetersiz uyku dönemleriyle bağlantılı olabilmesi nedeniyle uyku düzeninin korunması önemlidir.
Her gün mümkün olduğunca benzer saatlerde yatmak ve kalkmak, yeterli uyku süresine ulaşmak ve uzun süreli uyku yoksunluğundan kaçınmak yararlı olabilir.
NHS ayrıca düzenli uyku saatlerini korumayı ve yatmadan hemen önce büyük öğünler, alkol ve yüksek miktarda kafeinden kaçınmayı öneriyor.
Uyku felci tehlikeli midir?
Tek başına ve seyrek yaşanan uyku felci çoğunlukla zararsız kabul edilir.
En büyük sorun çoğu zaman fiziksel bir tehlikeden çok, yaşanan deneyimin yarattığı korkudur.
Özellikle ilk kez yaşayan biri, hareket edemediği ve odada birinin bulunduğunu düşündüğü için ciddi bir şey olduğunu zannedebilir.
Bazı kişiler ise tekrar uyku felci yaşayacakları korkusuyla uyumaktan çekinmeye başlayabilir. Bu durum uyku düzenini daha da bozabilir ve sorunu bir döngüye dönüştürebilir.
Dolayısıyla yalnız atağın kendisine değil, ne kadar sık yaşandığına ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğine de bakmak gerekir.
Ne zaman doktora başvurmak gerekir?
Bir kez veya seyrek yaşanan kısa süreli uyku felci çoğunlukla tıbbi müdahale gerektirmez.
Ancak ataklar:
- sık sık tekrarlıyorsa,
- uyumaktan korkmaya neden oluyorsa,
- gündüz aşırı uykululuk yaşanıyorsa,
- istemsiz uykuya dalmalar oluyorsa,
- günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa bir sağlık profesyoneline danışmak uygun olur.
Özellikle kontrol edilemeyen gündüz uyku atakları veya güçlü duygularla ortaya çıkan ani kas güçsüzlüğü gibi başka belirtiler varsa farklı bir uyku bozukluğunun bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi gerekebilir.
Uyku felcinin en şaşırtıcı tarafı aslında oldukça basittir: Zihin uyanmışken beden birkaç saniye daha REM uykusunun kurallarına göre davranabilir.
Hareket edememek, gölgeler görmek, odada biri varmış gibi hissetmek veya göğüste baskı yaşamak son derece gerçek gelebilir. Fakat bu deneyimler, uykunun REM evresi ile uyanıklığın kısa süreli olarak üst üste gelmesiyle bilimsel olarak açıklanabilir.
Kaynakça
NHS. Sleep paralysis.
https://www.nhs.uk/conditions/sleep-paralysis/
Bhalerao, V., Gotarkar, S., Vishwakarma, D. & Kanchan, S. (2024). Recent Insights Into Sleep Paralysis: Mechanisms and Management. Cureus, 16(7), e65413.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11344621/
Hefnawy, M. T. ve diğerleri (2024). Prevalence and Clinical Characteristics of Sleeping Paralysis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus, 16(1), e53212.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10902800/
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.