Dünyanın En Eski Üniversiteleri: Bazıları 800 Yıldan Uzun Süredir Öğrenci Yetiştiriyor

Dünyanın hâlâ faaliyette olan en eski yükseköğretim kurumu, 859’da Fas’ın Fes kentinde kurulan Al-Qarawiyyin’dir; Guinness Dünya Rekorları da onu böyle kaydediyor. “Üniversite” kelimesini Orta Çağ Avrupa’sındaki kurumsal anlamıyla kullanırsanız ilk sırada 1088 tarihli Bologna Üniversitesi yer alır. Oxford (1096’dan önce), Cambridge (1209) ve Salamanca (1218) da 800 yılı aşkın süredir kesintisiz öğrenci yetiştiriyor.

Sıralamanın kaynağa göre değişmesinin nedeni ölçüttür: Kuruluş tarihi mi, belgelenmiş ilk öğretim mi, üniversite statüsünün kazanıldığı yıl mı? Aşağıdaki tabloda her kurumun hangi tarihi neden kullandığını görebilirsiniz.

Kurum	Ülke	Tarih	Tarihin anlamı
Al-Qarawiyyin	Fas	859	Kuruluş; cami ve medrese olarak başladı
Bologna	İtalya	1088	Geleneksel kuruluş yılı
Oxford	Birleşik Krallık	1096	Öğretim yapıldığına dair ilk kanıt
Cambridge	Birleşik Krallık	1209	Akademisyenlerin kente yerleşmesi
Salamanca	İspanya	1218	IX. Alfonso’nun kuruluş kararı
Padova	İtalya	1222	Düzenli üniversite örgütlenmesinin ilk kaydı
Napoli Federico II	İtalya	1224	İmparatorluk fermanı
Siena	İtalya	1240	Varlığını gösteren ilk belge
Coimbra	Portekiz	1290	Kral Dinis’in kuruluş kararı

Al-Qarawiyyin (Fas, 859)

Fes’teki Al-Qarawiyyin, 859’da Fatıma el-Fihri tarafından kurulan bir cami ve çevresinde gelişen eğitim merkezi olarak doğdu. Guinness, onu hâlâ faaliyette olan en eski kesintisiz yükseköğretim kurumu olarak kaydediyor. Tartışma, kurumun modern üniversite yapısına çok daha sonra, 20. yüzyılda kavuşmasından kaynaklanıyor. Bu yüzden bazı tarihçiler “ilk üniversite” unvanını Bologna’ya, “en eski yükseköğretim geleneği” unvanını Al-Qarawiyyin’e veriyor.

Bologna Üniversitesi (İtalya, 1088)

Bologna kendisini Batı dünyasının en eski üniversitesi olarak tanımlıyor. Kendi tarihçesi, 1088’in geleneksel olarak kabul edilen yıl olduğunu ve kurumun tek bir hükümdar kararıyla kurulmadığı için kesin bir kuruluş günü bulunmadığını açıkça belirtiyor. Bologna’yı farklı kılan, öğrencilerin hocalarını kendilerinin tuttuğu loncalar etrafında, aşağıdan yukarı gelişmesi. “Universitas” kelimesi de başlangıçta bu topluluğu, yani öğrenci ve hocaların birliğini anlatıyordu.

Oxford (1096) ve Cambridge (1209)

Oxford’un kuruluş günü bilinmiyor; üniversitenin kendi kaydına göre 1096’da kentte öğretim yapıldığı biliniyor. Asıl büyüme 1167’den sonra geldi: II. Henry, İngiliz öğrencilerin Paris’te okumasını yasaklayınca öğrenciler Oxford’a yöneldi. Bu da onu İngilizce konuşulan dünyanın en eski üniversitesi yapıyor.

Cambridge ise Oxford’dan doğdu: 1209’da kasaba halkıyla yaşanan bir çatışmanın ardından Oxford’dan ayrılan bir grup akademisyen Cambridge’e yerleşti. Üniversite kuruluş yılı olarak 1209’u veriyor; ilk koleji Peterhouse 1284’te açıldı.

Salamanca, Padova, Napoli ve Siena

Salamanca (1218): León Kralı IX. Alfonso’nun “scholas Salamanticae” adıyla kurduğu okul, İspanyolca konuşulan dünyanın en eski üniversitesi sayılıyor ve 800 yılı aşan kesintisiz tarihini öne çıkarıyor.

Padova (1222): Daha özgür bir ortam arayan, Bologna’dan ayrılmış öğrenci ve hocaların gelişiyle büyüdü. 1222, düzenli bir üniversite örgütlenmesini belgeleyen ilk kayıt. Galileo Galilei burada ders verdi; 1678’de Elena Lucrezia Cornaro Piscopia burada felsefe alanında doktora derecesi alan ilk kadın olarak tarihe geçti.

Napoli Federico II (1224): Kutsal Roma İmparatoru II. Friedrich, 5 Haziran 1224 tarihli bir fermanla kurdu. Kendiliğinden gelişen Bologna’nın aksine, devlet eliyle kurulan ilk üniversitelerden biri; kurum kendisini dünyanın en eski kamu üniversitesi olarak tanıtıyor.

Siena (1240): Varlığını gösteren ilk belge 26 Aralık 1240 tarihli. İlk yıllarda hukuk, dil bilgisi ve tıp okutuldu; bugün hâlâ şehrin tarihî merkezindeki binalarda eğitim veriyor.

Coimbra Üniversitesi (Portekiz, 1290)

Kral Dinis’in 1290’da kurduğu “Estudo Geral”, bugünkü Coimbra Üniversitesi’nin başlangıcı. Kurum önce Lizbon’da açıldı, birkaç kez iki şehir arasında taşındı ve 1537’de kalıcı olarak Coimbra’ya yerleşti. Portekizce konuşulan dünyanın en eski üniversitesi; tarihî yerleşkesi UNESCO Dünya Mirası listesinde.

Türkiye’nin en eski üniversitesi hangisi?

Burada da cevap ölçüte bağlı. İstanbul Üniversitesi, kökenini 1453’te Fatih Sultan Mehmet’in kurduğu medreseye dayandırıyor; arada 1900’de açılan Darülfünun var, bugünkü üniversite ise 1933 üniversite reformuyla kuruldu. İstanbul Teknik Üniversitesi de kökenini 1773’te kurulan Mühendishane-i Bahr-i Hümayun’a bağlıyor. Yani Türkiye’deki en eski kökler 15. yüzyıla uzanırken, modern üniversite modeli 20. yüzyılda yerleşti.

Tarihin başka ilklerini merak ediyorsanız fotoğrafçılık tarihinin ilkleri ve yüzyıllardır ayakta kalan yapılar için dünyanın en etkileyici saray ve kaleleri yazılarına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dünyanın ilk üniversitesi hangisidir?

Hâlâ faaliyette olan en eski yükseköğretim kurumu Al-Qarawiyyin’dir (859). Avrupa tipi ilk üniversite ise Bologna’dır (1088).

Avrupa’nın en eski üniversitesi hangisi?

Bologna Üniversitesi. Onu Oxford, Cambridge ve Salamanca izliyor.

Nalanda gibi antik okullar neden listede yok?

Hindistan’daki Nalanda gibi antik öğrenim merkezleri çok daha eskidir, ancak yüzyıllar önce yıkıldı ve eğitim kesintiye uğradı. Bu liste yalnızca bugün de öğrenci yetiştiren kurumları kapsıyor.

Kaynakça

• Guinness World Records – Oldest higher-learning institution
• University of Bologna – Nine centuries of history
• University of Oxford – History
• University of Cambridge – History
• Universidade de Coimbra – Visit UC