Bugün üniversite denildiğinde akla modern kampüsler, laboratuvarlar ve kalabalık amfiler geliyor. Oysa dünyanın bazı üniversitelerinde öğrenciler, yüzlerce yıl önce başka öğrencilerin yürüdüğü avlulardan geçerek derslerine gidiyor.
Hatta bu kurumların bir bölümü ülkelerden, imparatorluklardan ve sınırların bugünkü hâlinden bile daha eski.
Peki dünyanın en eski üniversitesi hangisi? Cevap, “üniversite” kavramını nasıl tanımladığınıza göre biraz değişiyor. Yine de yüzyıllardır eğitim vermeyi sürdüren bazı kurumlar listenin tartışmasız ağır topları.
1. Al-Qarawiyyin Üniversitesi – Fas | 859
Listenin en dikkat çekici ismi Fas’ın Fes kentindeki Al-Qarawiyyin.
859 yılında kurulan kurum, Guinness ve çeşitli kaynaklarda dünyanın faaliyetini sürdüren en eski yükseköğretim kurumlarından biri olarak gösteriliyor. Ancak burada küçük bir ayrıntı var: Al-Qarawiyyin başlangıçta bir cami ve İslami eğitim merkezi olarak gelişti; modern anlamdaki üniversite yapısına ise çok daha sonra kavuştu.
Bu nedenle bazı tarihçiler “dünyanın ilk üniversitesi” unvanını Bologna’ya verirken, Al-Qarawiyyin’i dünyanın en eski kesintisiz yükseköğretim geleneğine sahip kurumlarından biri olarak kabul ediyor.
Fas’ın Fes kentindeki Al-Qarawiyyin, bu listenin en eski tarihli kurumu. Guinness World Records, kurumu 859 yılında kurulan ve hâlâ faaliyetini sürdüren dünyanın en eski sürekli yüksek öğrenim kurumu olarak kaydediyor. Bununla birlikte “üniversite” kavramının Orta Çağ Avrupa’sındaki kurumsal anlamıyla kullanılması durumunda farklı tarihsel sınıflandırmalar yapılabiliyor.
2. Bologna Üniversitesi – İtalya | 1088
Avrupa üniversitelerinin hikâyesinde başlangıç noktası çoğunlukla Bologna Üniversitesi.
Üniversitenin geleneksel kuruluş tarihi 1088 olarak kabul ediliyor. Bologna’nın ilginç yanı, doğrudan bir hükümdarın emriyle kurulmak yerine öğrenciler ve öğretim çevreleri etrafında gelişmiş olması.
Bugün kurum kendisini Batı dünyasının en eski üniversitesi olarak tanımlıyor. Üstelik yaklaşık dokuz asır sonra hâlâ eğitim vermeye devam ediyor.
Bologna Üniversitesi’nin kendi tarihçesi de 1088’in geleneksel olarak kabul edilen kuruluş yılı olduğunu, kurumun tek bir hükümdar kararıyla kurulmadığı için kesin bir kuruluş gününün belirlenemediğini özellikle belirtiyor.
3. Oxford Üniversitesi – İngiltere | 1096’da Öğretim Yapıldığı Biliniyor
Oxford’un kesin bir kuruluş günü yok.
Ancak üniversitenin kendi tarih kayıtlarına göre 1096 yılında Oxford’da eğitim verildiğine dair kanıtlar bulunuyor. Bu nedenle Oxford, İngilizce konuşulan dünyanın en eski üniversitesi olarak kabul ediliyor.
Oxford’un asıl hızlı yükselişi ise 1167’den sonra gerçekleşti. İngiltere Kralı II. Henry’nin İngiliz öğrencilerin Paris’te eğitim görmesini yasaklaması, Oxford’a yönelen öğrenci sayısını artırdı.
4. Cambridge Üniversitesi – İngiltere | 1209
Oxford’un biraz daha genç kardeşi Cambridge’in doğuşu da oldukça ilginç.
1209 yılında bir grup akademisyenin Cambridge’de toplanması, üniversitenin başlangıcı kabul ediliyor. Kurum bugün dünyanın en eski üniversitelerinden biri olmasının yanında bilim tarihinin de en önemli merkezlerinden biri.
Cambridge Üniversitesi de resmi tarihçesinde kuruluş yılını 1209 olarak veriyor.
Cambridge Üniversitesi’nin kendi kayıtlarında da 1209, kurumun başlangıç yılı olarak gösteriliyor. İlk Cambridge koleji Peterhouse ise daha sonra, 1284 yılında kuruldu.
5. Salamanca Üniversitesi – İspanya | 1218
İspanya’nın Salamanca kentinde bulunan üniversite, Avrupa’nın en eski eğitim kurumlarından biri.
Üniversitenin kuruluşu 1218 yılında León Kralı IX. Alfonso dönemine uzanıyor. Yüzyıllar boyunca hukuk, dil, felsefe ve bilim çalışmalarının önemli merkezlerinden biri haline geldi.
Bugün Salamanca’ya gittiğinizde üniversite yalnızca bir eğitim kurumu değil, kentin tarihî dokusunun önemli bir parçası olarak karşınıza çıkıyor.
Salamanca Üniversitesi’nin resmî tarihçesine göre IX. Alfonso, 1218 yılında “scholas Salamanticae” adı verilen yüksek öğrenim kurumunu oluşturdu. Üniversite bugün 800 yılı aşan kesintisiz tarihini özellikle vurguluyor.
6. Padova Üniversitesi – İtalya | 1222
Padova Üniversitesi’nin kuruluş hikâyesi akademik özgürlük açısından oldukça dikkat çekici.
Padova Üniversitesi 1222’yi kuruluş yılı olarak kabul ediyor. Ancak üniversitenin kendi tarihçesine göre eğitim faaliyetleri bundan önce de vardı; 1222, düzenli bir üniversite organizasyonunun varlığını gösteren ilk kayıt yılı. Kurumun gelişiminde Bologna’dan ayrılan öğrenci ve akademisyenlerin Padova’ya gelmesi önemli rol oynadı.
Üniversitenin tarihinde Galileo Galilei gibi isimler de bulunuyor. Padova ayrıca 1678 yılında bir kadına üniversite diploması verilmesiyle Avrupa eğitim tarihinde önemli bir yere sahip.
Üniversitenin resmî tarihçesine göre II. Friedrich, Napoli Üniversitesi’ni 5 Haziran 1224 tarihinde bir imparatorluk fermanıyla kurdu. Bu durum kurumu, bir devlet başkanı tarafından doğrudan kurulan en eski üniversitelerden biri hâline getiriyor.
Bunu da okuyun: Dünyanın En Etkileyici Saray ve Kaleleri: Tarihten Günümüze Görkemli Yapılar
7. Napoli Federico II Üniversitesi – İtalya | 1224
Napoli’deki Federico II Üniversitesi’ni diğerlerinden ayıran önemli bir özellik var.
Kutsal Roma İmparatoru II. Friedrich tarafından 1224 yılında imparatorluk fermanıyla kuruldu. Üniversitenin resmi kaynakları kurumu Avrupa’nın kamu tarafından finanse edilen ilk üniversitesi olarak tanımlıyor.
Yani Bologna öğrencilerin oluşturduğu akademik yapıdan doğarken Napoli’de üniversite doğrudan devlet eliyle kurulmuştu.
8. Siena Üniversitesi – İtalya | 1240
Toskana’nın ünlü şehirlerinden Siena yalnızca tarihi meydanları ve mimarisiyle değil, üniversitesiyle de dikkat çekiyor.
Üniversitenin varlığını gösteren en eski belge 26 Aralık 1240 tarihine uzanıyor. İlk dönemlerinde hukuk, dil bilgisi ve tıp gibi alanlarda eğitim veriliyordu.
Aradan yaklaşık sekiz asır geçmesine rağmen üniversite bugün hâlâ öğrencilerini Siena’nın tarihi merkezindeki yapılarda ağırlıyor.
Siena Üniversitesi’nin resmî tarihçesi de kurumun varlığına ilişkin ilk belgenin 26 Aralık 1240 tarihli olduğunu belirtiyor. Bu nedenle 1240, üniversitenin tarihsel başlangıç yılı olarak kullanılıyor.
9. Coimbra Üniversitesi – Portekiz | 1290
Dünyanın en eski üniversitesi” ifadesi kullanılan kritere göre değişebilir. Kuruluş tarihi, kesintisiz eğitim, üniversite statüsünün hangi tarihte kazanıldığı ve kurumun günümüze kadar faaliyet göstermesi gibi farklı ölçütler farklı sıralamalar doğurabilir.
Kral Dinis tarafından 1290 yılında oluşturulan Portekiz General Study, bugünkü Coimbra Üniversitesi’nin başlangıcı kabul ediliyor. Kurum ilk olarak Lizbon’da faaliyet gösterdi, sonraki yüzyıllarda Lizbon ile Coimbra arasında taşındı ve 1537 yılında kalıcı olarak Coimbra’ya yerleşti.
İlk yıllarında Lizbon ile Coimbra arasında birkaç kez taşınan üniversite, 1537’de kalıcı olarak Coimbra’ya yerleşti. Bugün Portekizce konuşulan dünyanın en eski üniversitesi olarak kabul ediliyor.
Üniversitenin tarihi yapıları ve çevresi bugün aynı zamanda UNESCO Dünya Mirası alanının bir parçası.
Kısa Karşılaştırma
Al-Qarawiyyin / Karueein
Ülke: Fas
Kuruluş / başlangıç: 859
Öne çıkan özellik: Guinness World Records tarafından dünyanın hâlen faaliyet gösteren en eski sürekli yüksek öğrenim kurumu olarak kaydediliyor.
Doğrulanabilir veri: 859 yılında Fes’te kurulduğu kabul ediliyor.
Kaynak: Guinness World Records.
Guinness World Records — Oldest Higher-Learning Institution
Bologna Üniversitesi
Ülke: İtalya
Kuruluş / başlangıç: 1088
Öne çıkan özellik: Üniversitenin kendi tarihçesine göre Batı dünyasının en eski üniversitesi.
Doğrulanabilir veri: 1088, Studium of Bologna’nın geleneksel kuruluş yılı olarak kabul ediliyor. Üniversitenin kendisi kesin bir kuruluş gününün belirlenemediğini de açıkça belirtiyor.
Kaynak: University of Bologna.
Bologna Üniversitesi — Resmî Tarihçe
Oxford Üniversitesi
Ülke: Birleşik Krallık
Kuruluş / başlangıç: Kesin kuruluş tarihi yok; 1096’da öğretim yapıldığına dair kayıt var.
Öne çıkan özellik: İngilizce konuşulan dünyanın en eski üniversitesi.
Doğrulanabilir veri: Oxford’un kendi tarihçesi, 1096 yılında kentte öğretim yapıldığının bilindiğini belirtiyor.
Kaynak: University of Oxford.
Oxford Üniversitesi — Resmî Tarihçe
Cambridge Üniversitesi
Ülke: Birleşik Krallık
Kuruluş: 1209
Öne çıkan özellik: Dünyanın en eski üniversitelerinden biri.
Doğrulanabilir veri: Cambridge’in resmî tarihçesine göre 1209’da bir grup akademisyen Cambridge’de toplanarak kurumun başlangıcını oluşturdu.
Kaynak: University of Cambridge.
Cambridge Üniversitesi — Resmî Tarihçe
Salamanca Üniversitesi
Ülke: İspanya
Kuruluş: 1218
Öne çıkan özellik: İspanyol dünyasının en eski üniversitelerinden biri ve faaliyetini yüzyıllardır sürdüren tarihî bir kurum.
Doğrulanabilir veri: Üniversitenin resmî tarihçesine göre León Kralı IX. Alfonso, 1218’de “scholas Salamanticae”yi kurdu.
Kaynak: Universidad de Salamanca.
Padova Üniversitesi
Ülke: İtalya
Kuruluş: 1222
Öne çıkan özellik: Akademik özgürlük arayan Bologna kökenli öğrenci ve akademisyenlerle gelişti.
Doğrulanabilir veri: Üniversitenin resmî tarihçesi 1222’yi ilk düzenli üniversite organizasyonunun belgelendiği ve kuruluş yılı olarak kabul ediyor.
Kaynak: Università di Padova.
Siena Üniversitesi
Ülke: İtalya
Kuruluş / ilk belge: 1240
Öne çıkan özellik: Avrupa’nın faaliyetini sürdüren en eski üniversitelerinden biri.
Doğrulanabilir veri: Üniversitenin varlığını belgeleyen ilk kayıt 26 Aralık 1240 tarihli.
Kaynak: Università degli Studi di Siena.
Napoli Federico II Üniversitesi
Ülke: İtalya
Kuruluş: 1224
Öne çıkan özellik: Bir devlet başkanı tarafından kurulan en eski üniversitelerden biri.
Doğrulanabilir veri: II. Friedrich tarafından 5 Haziran 1224 tarihli imparatorluk fermanıyla kuruldu.
Kaynak: Università degli Studi di Napoli Federico II.
Coimbra Üniversitesi
Ülke: Portekiz
Kuruluş: 1290
Öne çıkan özellik: Portekiz’in en eski üniversitesi.
Doğrulanabilir veri: Kral Dinis tarafından 1290’da kuruldu; kurum daha sonra Lizbon ile Coimbra arasında taşındı ve 1537’de kalıcı olarak Coimbra’ya yerleşti.
Kaynak: Universidade de Coimbra.
Coimbra Üniversitesi — Resmî Tarihçe
Peki Dünyanın En Eski Üniversitesi Gerçekte Hangisi?
İşin ilginç tarafı tam da burada.
Eğer kesintisiz yükseköğretim geleneğini esas alırsak Al-Qarawiyyin 859 yılıyla öne çıkıyor. Modern Avrupa üniversite modelini temel alırsak ise 1088 tarihli Bologna Üniversitesi genellikle ilk sıraya yerleştiriliyor. Bologna Üniversitesi de kendisini Batı dünyasının en eski üniversitesi olarak tanımlıyor.
Asıl şaşırtıcı olan ise sıralamadan çok başka bir şey: Bu kurumların bazıları, kuruldukları dönemde bugün bildiğimiz ülkelerin önemli bir bölümü henüz ortada yokken öğrenci yetiştiriyordu.
Ve yüzlerce yıl sonra ders zilleri hâlâ çalmaya devam ediyor.
Tarihin başka ilginç “ilklerini” merak ediyorsanız Merakça’daki Fotoğrafçılık Tarihinin İlkleri: İlk Fotoğraftan İlk Selfie’ye yazısına da göz atabilirsiniz. Üniversite hayatının daha güncel tarafı içinse KYK Yurduna Giderken Ne Alınır? 2026 İhtiyaç Listesi rehberini okuyabilirsiniz.
Kaynaklar
University of Bologna, University of Oxford, University of Cambridge, University of Padova, University of Naples Federico II, University of Siena ve University of Coimbra’nun resmi tarih kayıtları ile Al-Qarawiyyin konusunda Guinness/UNESCO atıflarını aktaran tarih kaynaklarından yararlanılmıştır.
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.