Kitaplığınızda yan yana duran iki kitaptan biri yıllar sonra hâlâ açık renkli kalırken diğeri sarı hatta kahverengiye çalan sayfalara sahip olabilir. Üstelik ikisi de aynı odada durmuş olabilir.
Bunun nedeni yalnızca kitabın yaşı değildir. Kitap sayfalarının sararmasında kâğıdın nasıl üretildiği kadar ışık, sıcaklık, nem ve saklama koşulları da rol oynar. Sararmayı tamamen durdurmak çoğu kitapta mümkün olmasa da doğru saklama ile süreci belirgin biçimde yavaşlatmak mümkündür.
Kitap sayfaları neden sararır?
Kitap kâğıdının temel bileşenlerinden biri selülozdur. Ancak özellikle odun hamurundan üretilen bazı kâğıtlarda lignin adı verilen doğal bir madde de bulunur.
Canadian Conservation Institute’a göre odun hamurundaki lignin kâğıdın zamanla renk değiştirmesine katkıda bulunabilir. Asidik üretim yöntemleriyle hazırlanan düşük kaliteli odun hamuru kâğıtları da daha hızlı bozulmaya yatkındır.
Kâğıt yaşlandıkça oksidasyon ve hidroliz gibi kimyasal süreçler ilerler. Kâğıdın yapısındaki bazı bileşiklerin değişmesi yalnızca rengi sarıya çevirmekle kalmaz; çok eski veya kötü koşullarda saklanmış kitaplarda sayfaların daha kırılgan hâle gelmesine de yol açabilir.
Bu yüzden eski bir gazetenin kısa sürede sararması ile kaliteli bir sanat kitabının yıllarca açık rengini koruması şaşırtıcı değildir.
Neden bazı kitaplar diğerlerinden çok daha hızlı sararıyor?
Her kâğıt aynı değildir.
Ucuz baskılarda, eski gazete kâğıtlarında veya yüksek oranda mekanik odun hamuru kullanılan bazı yayınlarda lignin ve asit kaynaklı bozulma daha belirgin olabilir.
Library of Congress’in “kalıcı kâğıt” tanımında dahi lignin miktarı, pH ve alkalin rezerv gibi özelliklerin dikkate alınması bunun neden önemli olduğunu gösteriyor. Kurumun verdiği standarda göre uzun ömürlü kâğıtlarda lignin oranının düşük, kâğıdın ise asidik olmayan yapıda olması hedefleniyor.
Dolayısıyla aynı tarihte satın aldığınız iki kitabın farklı hızlarda sararması mümkün.
“Yeni kitap sararmaz” veya “kaliteli kitap hiç sararmaz” demek ise doğru değil. Daha dayanıklı kâğıt yalnızca yaşlanma sürecini yavaşlatabilir.
Güneş ışığı kitapları gerçekten sarartır mı?
Evet. Üstelik yalnızca doğrudan güneş altında bırakmak sorun değildir.
Library of Congress, ışığın kâğıt ve kitaplarda sararma, koyulaşma, renk solması ve kırılganlaşma gibi kalıcı değişimlere neden olabileceğini belirtiyor. Işık kaynaklı hasar kümülatiftir; yani uzun süre düşük miktarda ışığa maruz kalmak da zaman içinde zarar oluşturabilir.
UV ışınları bu süreci daha da hızlandırabilir. Canadian Conservation Institute, lignin içeren düşük kaliteli odun hamuru kâğıtlarının güneş ışığına karşı özellikle hassas olduğunu vurguluyor.
Kitaplığınızı pencerenin hemen karşısına koyduysanız gün içinde doğrudan güneş almıyor olsa bile sürekli güçlü gün ışığına maruz kalabilir.
Bu yüzden kitaplık için doğrudan güneş almayan ve yoğun gün ışığından uzak bir duvar daha iyi seçimdir.
Sıcaklık ve nem sararmayı hızlandırır mı?
Isı kimyasal tepkimeleri hızlandırdığı için kâğıdın yaşlanma sürecini de etkiler.
Canadian Conservation Institute, yüksek sıcaklığın oksidasyon ve hidroliz gibi kâğıdı bozan reaksiyonları hızlandırabildiğini belirtiyor.
Library of Congress ise çoğu kitap için yaklaşık 21 °C veya daha düşük, bağıl nem açısından da yaklaşık %30–55 arasında, mümkün olduğunca sabit bir ortamı güvenli saklama koşullarından biri olarak gösteriyor.
Evde kitapları müze koşullarında saklamak gerekmiyor. Daha pratik kural şu:
Kitaplığı kaloriferin hemen yanına, sürekli güneş alan pencere önüne, çok nemli bodruma veya yazın aşırı ısınan çatı katına koymayın.
Ani sıcaklık ve nem değişimleri de iyi değildir.
Bunu da okuyun: Eski Kitaplar Neden Güzel Kokar? Kitap Kokusunun Ardındaki Bilim
Kitapları poşete koymak sararmayı önler mi?
Bu yöntem sanıldığı kadar güvenli değil.
Kitabı hava almayan bir plastik torbaya koymak ışığı veya tozu azaltabilir; fakat ortam nemliyse içeride kalan nem başka sorunlar oluşturabilir.
Library of Congress, bodrum, çatı katı ve garaj gibi sıcaklık ve nemin iyi kontrol edilemediği yerlerde kitapları plastik kutuya koymanın çevresel bozulmayı engellemediğini; yüksek nem ile kapalı plastik ortamın bir araya gelmesinin küf riskini artırabileceğini belirtiyor.
Değerli veya eski kitaplarda koruma gerekiyorsa rastgele poşet kullanmak yerine koruma amaçlı, asitsiz ve uygun malzemeler tercih edilmeli.
Evde kitapların sararmasını yavaşlatmak için ne yapılabilir?
Çok karmaşık önlemlere gerek yok. En fazla fark yaratan uygulamalar şunlar:
- Kitaplığı doğrudan güneş ışığından uzak tutun.
- Kalorifer, soba ve sıcak hava çıkışlarının hemen yanına yerleştirmeyin.
- Çok nemli veya aşırı kuru alanlardan kaçının.
- Kitapları bodrum, garaj veya sıcak çatı arasında uzun süre saklamayın.
- Rafların ve kitapların üzerinde biriken tozu düzenli olarak temizleyin.
- Kitapları aşırı sıkıştırmayın; raftan çıkarırken cildinden çekiştirmeyin.
- Değerli kitaplarda asitsiz ve koruma amaçlı kutu veya muhafaza ürünlerini tercih edin.
Library of Congress, serin ve görece kuru bir ortamın yanında kitapların ışığa mümkün olduğunca az maruz bırakılmasını ve depolama alanlarının temiz tutulmasını öneriyor. Toz yalnızca görüntüyü bozmaz; nem tutabilir ve zararlıları da çekebilir.
Tarihî kitap koleksiyonlarının nasıl korunduğunu görmek hoşunuza gidiyorsa Merakça’daki Dünyanın En Güzel Kütüphaneleri yazısında yüz binlerce eski eserin bulunduğu bazı ünlü kütüphaneleri de inceleyebilirsiniz. Dünyanın En Güzel Kütüphaneleri
Sararmış kitap sayfaları tekrar beyazlatılabilir mi?
İnternette limon, karbonat, hidrojen peroksit veya farklı kimyasal maddelerle sayfa beyazlatmayı öneren yöntemlere rastlamak mümkün.
Değer verdiğiniz bir kitapta bunları denemek iyi fikir değil.
Kâğıdın sararması çoğu zaman yalnızca yüzeyde oluşan çıkarılabilir bir kir tabakası değildir; malzemenin kimyasal yaşlanmasının sonucudur. Library of Congress, ışığın meydana getirdiği kimyasal ve fiziksel hasarın çoğu durumda geri döndürülemediğini açıkça belirtiyor.
Yanlış bir kimyasal uygulama sayfanın rengini geçici olarak değiştirse bile kâğıdı zayıflatabilir, mürekkebe zarar verebilir veya ileride daha büyük bozulmaya yol açabilir.
Nadir, imzalı, tarihî veya maddi değeri bulunan kitaplarda müdahale gerekiyorsa kitap ve kâğıt konservasyonu konusunda çalışan bir uzmana danışmak daha güvenlidir.
Kitap sarardıysa bozulmuş mu demektir?
Her sararma kitabın artık kullanılamaz olduğu anlamına gelmez.
Hafif ve homojen renk değişimi yaşlanmanın doğal sonucu olabilir. Fakat sayfalarda yoğun kahverengi lekeler, nem kokusu, küf benzeri oluşum, yapışma veya kolayca parçalanacak kadar kırılganlaşma varsa mesele yalnızca estetik sararma değildir.
Canadian Conservation Institute eski kâğıtlarda görülebilen kırmızımsı-kahverengi lekelerin “foxing” olarak adlandırıldığını ve nemli saklama koşullarıyla ilişkili olabileceğini belirtiyor. Aktif küf şüphesi varsa kitabı diğer kitapların arasına geri koymak yerine ayrı değerlendirmek gerekir.
Kitap sayfalarının yaşlanmasını tamamen durduramayız. Fakat ışığı azaltmak, sıcaklık ve nemi mümkün olduğunca dengeli tutmak ve kitabı doğru yerde saklamak, evde uygulanabilecek en etkili koruma yöntemleri.
Bir kitabın onlarca yıl sonra nasıl görüneceğini yalnızca bugün kaç yaşında olduğu değil, o yılları hangi koşullarda geçirdiği belirliyor.
Bunu da okuyun: Yazlık Kıyafetler Nasıl Kaldırılır? Sararmadan Saklama Yöntemleri
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.