Ayakkabısını siz giydirmek istiyorsunuz: “Ben yapacağım.”
Suyunu bardağa koyuyorsunuz: “Ben koyacağım.”
Kapıyı açıyor, kaşığı tutuyor, montunun fermuarını çekmeye çalışıyor ve yardım etmek istediğiniz anda sinirleniyor.
Özellikle 1,5–3 yaş arasında bu davranış oldukça görünür hâle gelebilir. Çünkü küçük çocuk yalnızca yeni beceriler öğrenmez; aynı zamanda “Bunu ben yapabilirim” duygusunu da keşfetmeye başlar.
CDC, ikinci yaşta çocukların daha bağımsız hâle geldiğini ve zaman zaman karşı koyucu davranışlar gösterebildiğini; 2–3 yaş döneminin ise bağımsızlığın daha belirgin biçimde ortaya çıktığı bir gelişim dönemi olduğunu belirtiyor.
Kısa cevap: Çocuğunuz güvenli ve yaşına uygun bir işi kendi yapmak istiyorsa mümkün olduğunca denemesine fırsat verin. Ancak güvenlik riski varsa, zaman açısından gerçekten mümkün değilse veya görev henüz yapabileceğinden çok daha zorsa sınırı yetişkin koymalıdır. Amaç her şeyi çocuğa bırakmak değil, kontrollü bağımsızlık alanı oluşturmak olmalıdır.
“Ben Yapacağım” Dönemi Kaç Yaşında Başlar?
Tek bir başlangıç yaşı yoktur.
Bazı çocuklar 15–18 aylıkken kaşığı kendisi tutmak, bardaktan içmek veya ayakkabısını çıkarmak isterken bazılarında bu istek 2 yaş civarında çok daha belirgin hâle gelir.
CDC’nin 1–2 yaş dönemi önerilerinde çocukların kendi kendine giyinmeye ve yemek yemeye yardım etmesine fırsat verilmesi, gelişen bağımsızlığın desteklenmesi öneriliyor.
2–3 yaş döneminde ise çocuk artık yalnızca yardım etmek değil, bazı işleri tamamen kendisi yapmak isteyebilir.
Bu nedenle:
“Her şeye itiraz ediyor.”
diye görünen davranışın altında bazen aslında:
“Artık bazı şeyleri kendim yapabileceğimi fark ettim.”
duygusu olabilir.
Bu Davranış İnat mı, Bağımsızlık İsteği mi?
Her “hayır” veya “ben yapacağım” davranışını inat olarak tanımlamak çok açıklayıcı değildir.
Küçük çocuk açısından düşünün:
Günün önemli bölümünde yetişkinler karar verir.
Ne zaman evden çıkılacak, ne zaman uyunacak, arabaya hangi taraftan binilecek, hangi markete gidilecek gibi pek çok konuda çocuğun kontrolü sınırlıdır.
Ama kaşığı tutmak, ayakkabısını giymek veya hangi tişörtü giyeceğini seçmek onun doğrudan kontrol edebileceği alanlardan biridir.
Bu yüzden küçük bir iş bile çocuk için büyük bir bağımsızlık deneyimine dönüşebilir.
Arşivimizdeki “Çocuğum Sürekli Aynı Kıyafeti Giymek İstiyor” yazısında da kıyafet seçiminin küçük çocukların kontrol sahibi olabildiği günlük alanlardan biri olabileceğini ele alıyoruz. Ancak bu içerik henüz ileri tarihli olduğu için bu yazı yayınlandığında canlı olup olmadığını kontrol edip ona göre iç link verelim.
Çocuğun Her Şeyi Kendisinin Yapmasına İzin Vermek Gerekir mi?
Hayır.
Bağımsızlığı desteklemek ile bütün kararları çocuğa bırakmak aynı şey değildir.
Çocuğunuz:
- kendi kaşığıyla yemek yiyebilir,
- oyuncaklarını sepete koyabilir,
- kirli kıyafetlerini çamaşır sepetine götürebilir,
- kolay çıkarılan kıyafetlerini çıkarmayı deneyebilir,
- iki uygun kıyafet arasından seçim yapabilir,
- masaya peçete veya plastik bardak götürebilir.
CDC de 2 yaş civarında çocukların basit ev işlerine katılmasını, örneğin masaya plastik bardak veya peçete götürmesini ve oyuncaklarını toplamasını destekleyen öneriler veriyor.
Ama:
- sıcak tencereyi taşımak,
- keskin bıçak kullanmak,
- araçtan tek başına inmek,
- caddeyi kendi başına geçmek,
- tehlikeli bir yere tırmanmak
gibi konularda bağımsızlık isteği güvenliğin önüne geçmez.
Burada karar yetişkindedir.
En Kullanışlı Ayrım: “Sen Yapabilirsin / Birlikte Yapalım / Bunu Ben Yapacağım”
Günlük hayatta işleri üç gruba ayırmak çok işe yarayabilir.
Sen yapabilirsin:
Çocuğun yaşına uygun, başarısız olsa bile ciddi risk taşımayan işler.
Örneğin çorabını çıkarmak, oyuncağını toplamak veya kaşıkla yemek yemek.
Birlikte yapalım:
Çocuğun henüz tamamen yapamadığı ama katılabileceği işler.
Örneğin fermuarı siz başlangıç noktasına getirip çocuğun yukarı çekmesine izin verebilirsiniz.
Bunu ben yapacağım:
Güvenlik nedeniyle yetişkin kontrolünde olması gereken işler.
Örneğin sıcak yemek taşımak veya yolun karşısına geçmek.
Böylece her olay “izin vereyim mi, engelleyeyim mi?” tartışmasına dönüşmez.
İki Seçenek Sunmak Neden İşe Yarayabilir?
Küçük çocuklara sınırsız seçenek vermek bazen işleri daha da zorlaştırabilir.
“Ne giymek istiyorsun?”
deyip bütün dolabı açmak yerine:
“Mavi tişörtü mü, yeşil tişörtü mü giymek istersin?”
diyebilirsiniz.
CDC, 18 aylık çocuklar için bile iki basit seçenek sunulmasını öneriyor; örnek olarak kırmızı veya mavi tişört arasından seçim yapmak veriliyor.
American Academy of Pediatrics de 2 yaşındaki çocuklarda kabul edilebilir alternatifler arasında seçim sunmanın, yalnızca cezalandırmaya göre daha işlevsel olabileceğini belirtiyor.
Burada önemli nokta şu:
Seçeneklerin ikisi de ebeveyn açısından kabul edilebilir olmalı.
Örneğin yağmurlu havada:
“Montunu giyiyor muyuz?”
yerine:
“Montunu sen mi giyeceksin, ben mi yardım edeyim?”
daha uygun bir seçim olabilir.
Montun giyilip giyilmeyeceği tartışmaya açık değildir; çocuğun kontrol alanı nasıl yapılacağıdır.
Çocuk Yapamayınca Sinirleniyorsa Hemen Yardım Etmeli miyiz?
Her zaman değil.
Bir çocuk fermuarı çekmeye çalışırken birkaç kez başarısız olabilir. Eğer hemen:
“Ver, sen yapamıyorsun.”
deyip işi elinden alırsanız pratik yapma fırsatı azalır.
Bunun yerine biraz bekleyebilirsiniz.
Örneğin:
“Zor oldu galiba. Bir kez daha denemek ister misin?”
veya:
“Başını ben tutayım, sen fermuarı çek.”
diyebilirsiniz.
ZERO TO THREE, çocuğun problem çözmesine destek olurken yetişkinin problemi tamamen onun yerine çözmemesini ve çocuğa kendi başına bir şeyler yapması için fırsat verilmesini öneriyor.
Ama çocuk giderek daha fazla öfkeleniyorsa yardım teklif etmek de bağımsızlığını engellemek anlamına gelmez.
Buradaki hedef:
“Mutlaka tek başına başarmalısın.”
değil,
“Denemek için fırsatın var; gerektiğinde yanında olacağım.”
mesajıdır.
Yardımı Reddettiğinde Ne Söylenebilir?
Uzun açıklamalardan çok kısa cümleler işe yarayabilir.
Örneğin:
“Sen yapmak istiyorsun, görüyorum.”
“Önce sen dene.”
“İstersen ben sadece burasını tutayım.”
“Burası sıcak, bunu ben yapacağım. Sen tabağı masaya götürebilirsin.”
Bu dil hem isteğini kabul eder hem de sınırı yetişkinde tutar.
Acelemiz Varsa Ne Yapacağız?
Gerçek hayatın zor kısmı tam olarak burası.
Çocuğun kendi ayakkabısını giymesi 10 dakika sürerken servisin gelmesine 3 dakika kalmış olabilir.
Her durumda sabırla beklemek gerçekçi değildir.
Böyle zamanlarda baştan sınır koymak daha işe yarayabilir:
“Bugün biraz acelemiz var. Bir ayakkabıyı sen giy, diğerine ben yardım edeceğim.”
veya:
“Şimdi ben giydireceğim. Akşam acelemiz yokken kendin deneyebilirsin.”
Buradaki önemli fark, çocuğu beceriksiz olduğu için durdurmak yerine zaman koşulunu açıklamaktır.
Mümkün olduğunda da bağımsızlık denemelerini acelenin olmadığı saatlere taşımak işleri kolaylaştırabilir.
Kendi Kendine Yapmasına Fırsat Vermek Neden Önemli?
Çocuk yalnızca ayakkabı giymeyi öğrenmez.
Deneyerek:
- problem çözmeyi,
- hareketlerini planlamayı,
- başarısızlık sonrası yeniden denemeyi,
- günlük sorumluluk almayı,
- karar vermeyi
de pratik eder.
CDC, çocukların keşfetmesini, yeni şeyler denemesini ve gelişen bağımsızlığının desteklenmesini özellikle öneriyor.
ZERO TO THREE de yaklaşık 2–3 yaş döneminde çocukların giyinme, el yıkama ve ev işlerine yardım etme gibi kendi bakım becerilerine ilgi gösterebildiğini belirtiyor.
Bu nedenle sonuç mükemmel olmasa bile süreç değerlidir.
Çocuk çatalı yanlış yere koyabilir veya tişörtünü ters giyebilir. Güvenlik sorunu yoksa her küçük hatayı anında düzeltmek gerekmeyebilir.
“Ben Yapacağım” Dediğinde Öfke Nöbeti Başlıyorsa
Bazen çocuk işi kendisi yapmak ister fakat yetişkin izin vermeyince ağlama veya öfke nöbeti başlayabilir.
Bu durumda bağımsızlık isteğini kabul edip sınırı korumak mümkündür:
“Bardağı kendin taşımak istedin ve izin vermediğim için kızdın. Bu bardak sıcak olduğu için ben taşıyacağım.”
Çocuk kızabilir.
Ama güvenlik kuralı değişmez.
Öfke çok yoğunlaşıyorsa bu yazının konusunu öfke yönetimine çevirmeyelim; bunun için zaten ayrı ve daha kapsamlı Çocuğum Çok Çabuk Sinirleniyor: Öfke Nöbetlerinde Anne Baba Nasıl Yaklaşmalı? rehberimiz var.
Çocuğun Yerine Sürekli İş Yapmak Daha mı Kolay?
Kısa vadede çoğu zaman evet.
Çocuğa montunu giydirmek 20 saniye sürerken kendisinin denemesi birkaç dakika sürebilir.
Ancak sürekli hız kazanmak için bütün işleri yetişkin yaptığında çocuk pratik fırsatlarını kaybedebilir.
Özellikle acelenin olmadığı zamanlarda çocuğun yapabileceği küçük işleri bilinçli olarak ona bırakmak daha işlevlidir.
Mesela:
Sabah acele varken siz yardım edebilirsiniz.
Akşam pijamasını ise kendi giymesini bekleyebilirsiniz.
Yani bağımsızlık eğitimi günün her anında yapılmak zorunda değildir.
Bunu da okuyun: Çocuğum Sürekli Aynı Kıyafeti Giymek İstiyor: Ne Yapmalı?
Bağımsızlık ile Sınır Aynı Anda Olabilir
Çocuğun bağımsızlığını desteklemek, evde kuralların ortadan kalkması anlamına gelmez.
Çocuk:
“Arabaya kendim bineceğim.”
diyebilir.
Binebilir.
Ama emniyet kemerinin takılıp takılmayacağına çocuk karar vermez.
“Yemeğimi kendim yiyeceğim.”
diyebilir.
Yiyebilir.
Ama sofrada tehlikeli bir bıçak kullanmasına izin verilmez.
Bu ayrım önemli:
Çocuk yapabileceği şeylerde kontrol kazanır; yetişkin sağlık ve güvenlik sınırlarını korur.
Ne Zaman Yardım Etmek Daha Doğru?
Şu dört durumda daha aktif yardım etmek mantıklıdır:
- Güvenlik riski varsa: Düşme, yanma, kesilme veya başka bir ciddi risk bulunuyorsa.
- Görev gelişim düzeyinin belirgin biçimde üzerindeyse: Çocuk tekrar tekrar başarısız oluyor ve yoğun biçimde zorlanıyorsa.
- Çocuk açıkça yardım istiyorsa: “Ben yapacağım” diye başladığı işi sonradan yardım isteyerek tamamlayabilir.
- Zaman gerçekten sınırlıysa: İşe, okula veya randevuya yetişmeniz gerekiyorsa sınır koymak normaldir.
Buna karşılık yalnızca:
“Ortalık dağılacak.”
veya
“Ben daha hızlı yapıyorum.”
diye her denemeyi engellemek bağımsızlık fırsatlarını gereksiz yere azaltabilir.
Çocuk Hiçbir Şeyi Kendi Yapmak İstemiyorsa?
Her çocuk aynı dönemde aynı düzeyde bağımsızlık göstermez.
Bazı çocuklar yemek yemeyi kendisi yapmak isterken giyinmek için yardım isteyebilir. Bazısı ise oyuncaklarını tek başına kurcalamayı sever ama ebeveynden ayrılmayı istemez.
Bu tek başına gelişim problemi anlamına gelmez.
Bağımsız oyun konusunda da yaşlar arasında geniş farklılıklar vardır. Merakça’daki Çocuğum Sürekli Peşimde: Tek Başına Oynamayı Ne Zaman Öğrenir? yazımızda bu ayrımı daha detaylı ele aldık.
Ne Zaman Çocuk Doktoruna Danışılmalı?
“Ben yapacağım” davranışı tek başına doktora başvurmayı gerektiren bir belirti değildir.
Ancak ebeveynin çocuğun genel gelişimiyle ilgili başka kaygıları varsa konu çocuk doktoruyla paylaşılabilir.
Örneğin çocuk daha önce yaptığı becerileri kaybediyorsa, yaşıtlarına kıyasla günlük öz bakım veya hareket becerilerinde belirgin güçlük yaşıyorsa ya da iletişim ve gelişimle ilgili başka endişeler varsa gelişimsel değerlendirme uygun olabilir.
CDC de gelişimsel kilometre taşlarında gecikme veya ebeveynin başka bir kaygısı olduğunda beklemeden sağlık profesyoneliyle görüşülmesini öneriyor.
Not: Her çocuk ve her durum farklıdır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; endişe verici, uzun süren veya günlük hayatı etkileyen durumlarda çocuk doktoru, psikolog ya da okul rehberlik servisinden destek alın.
Sık Sorulan Sorular
2 yaşındaki çocuk neden her şeyi kendi yapmak ister?
İkinci yaş çocukların hareket, düşünme ve iletişim becerilerinin hızla geliştiği ve bağımsızlıklarını daha fazla ortaya koymaya başladıkları bir dönemdir. Bu nedenle kendi yemek, giyinmek veya günlük işlere yardım etmek istemeleri beklenebilir.
Çocuğun kendi giyinmesine izin verilmeli mi?
Yaşına uygun kıyafetlerde ve güvenlik sorunu yoksa evet. Tamamen yapamıyorsa görevi bölerek yardım edebilirsiniz. Örneğin tişörtü başından siz geçirip kollarını kendisinin bulmasına izin verebilirsiniz.
Her istediğini kendisinin yapmasına izin verirsek şımarır mı?
Bağımsızlık fırsatı vermek ile sınır koymamak aynı şey değildir. Çocuk güvenli ve yaşına uygun işleri kendisi yapabilir; yetişkin ise sağlık, güvenlik ve aile kurallarına ilişkin sınırları korur.
Yapamayınca yardım etmemizi istemiyor, ne yapmalıyız?
Bir süre denemesine izin verip ardından küçük bir yardım teklif edebilirsiniz: “İstersen başlangıcını ben yapayım, devamını sen yap.” Yardımı reddediyorsa güvenlik sorunu olmadığı sürece biraz daha denemesine fırsat verilebilir.
“Ben yapacağım” dediğinde ağlıyor ve sinirleniyor, normal mi?
Küçük çocukların bağımsızlık istekleri dil ve duygu düzenleme becerilerinden daha hızlı gelişebilir. Bu nedenle engellendiklerinde güçlü tepkiler görülebilir. Ancak öfke nöbetleri çok sık, çok yoğun veya zarar verici hâle geliyorsa daha ayrıntılı değerlendirmek gerekir.
Sonuç
Çocuğun sürekli “Ben yapacağım” demesi çoğu zaman ebeveyne meydan okumaktan çok gelişen bağımsızlığının bir ifadesidir.
Her işi onun yerine yapmak da bütün kontrolü ona bırakmak da gerekmiyor.
En kullanışlı yaklaşım:
Güvenliyse denemesine izin verin.
Zorsa birlikte yapın.
Tehlikeliyse sınırı siz koyun.
Çocuğun kendi başına yapabileceği küçük günlük görevler, hem becerilerini hem de “Ben deneyebilirim” duygusunu destekleyebilir.
Yorumlar Sen ne düşünüyorsun? Okumak veya yorum yazmak için tıkla.