Günler Sonbaharda Neden Kısalır? Gündüz Süresi Nasıl Değişir?

Eylül geldiğinde değişimi saatten önce pencereden fark etmek mümkün. Birkaç hafta önce akşam saatlerinde hâlâ aydınlık olan sokaklar daha erken kararmaya, sabahları da güneş biraz daha geç doğmaya başlar. “Günler kısalıyor” dediğimiz şey aslında günün 24 saatten daha kısa olması değil, Güneş’in ufkun üzerinde kaldığı gündüz süresinin azalmasıdır.

Üstelik bu değişim sonbaharın başlamasıyla birden ortaya çıkmaz. Kuzey Yarım Küre’de, Türkiye dahil, gündüzler yılın en uzun gündüzünün yaşandığı haziran gündönümünden hemen sonra yavaş yavaş kısalmaya başlar. Gün ışığı süresindeki bu değişim, birçok göçmen kuş türü için göç zamanını belirleyen işaretlerden biri olarak kabul ediliyor; göç sırasında kuşların neden belirli bir düzende uçtuğunu kuşlar neden V şeklinde uçar yazımızda anlattık.

Sonbaharda günler neden kısalır?

Temel neden Dünya’nın dönme ekseninin eğik olmasıdır.

Dünya, Güneş’in çevresinde dönerken ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,4 derece eğiktir. Bu eğiklik nedeniyle yılın farklı dönemlerinde Kuzey ve Güney Yarım Küre Güneş ışığını aynı açıyla ve aynı süre boyunca almaz.

Kuzey Yarım Küre yaz aylarında Güneş’e doğru eğilmiş durumdadır. Güneş gökyüzünde daha uzun bir yol izler; daha erken doğar, daha geç batar ve gündüzler uzundur.

Haziran gündönümünden sonra Dünya yörüngesinde ilerlemeye devam ettikçe Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’e dönük konumu giderek azalır. Güneş’in gökyüzünde izlediği günlük yol kısalır. Sonuçta Güneş daha geç doğup daha erken batmaya başlar.

NASA da mevsimlerin ve yıl içindeki Güneş ışığı değişiminin temel nedeninin Dünya’nın eksen eğikliği olduğunu belirtiyor.

Günler aslında ne zaman kısalmaya başlar?

Burada sık yapılan küçük bir hata var: Günlerin sonbaharda kısalmaya başladığı düşünülüyor.

Aslında Kuzey Yarım Küre’de gündüz süresi haziran gündönümünde en yüksek seviyesine ulaşır ve bu tarihten sonra azalmaya başlar.

Yani temmuz ve ağustos aylarında da günler kısalmaktadır. Fakat yazın gündüzler hâlâ oldukça uzun olduğu için değişim günlük yaşamda çok dikkat çekmeyebilir.

Eylül geldiğinde ise gün batımının giderek erkene kayması daha kolay fark edilir. İşten veya okuldan çıkarken havanın önceki haftalara göre daha karanlık olması çoğu kişinin “günler bir anda kısaldı” diye düşünmesine neden olur.

İnsanların modern saatlerden çok önce Güneş’in doğuşunu, batışını ve gölgelerin hareketini zamanı anlamak için nasıl kullandığını merak ediyorsanız Merakça’daki Saati Kim İcat Etti? Saatin İcadı ve Tarihçesi yazısına da göz atabilirsiniz.

Gündüz süresi sonbaharda nasıl değişir?

Kuzey Yarım Küre için yıl içindeki düzen kabaca şöyledir:

Haziran gündönümü: Yılın en uzun gündüzü yaşanır.

Haziran sonu–eylül: Gündüz süresi giderek azalır.

Eylül ekinoksu: Gece ve gündüz süreleri birbirine yaklaşır. Astronomik sonbaharın başlangıcı da bu döneme denk gelir.

Eylül–aralık: Gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya devam eder.

Aralık gündönümü: Yılın en kısa gündüzü ve en uzun gecesi yaşanır.

Bundan sonra süreç tersine döner. Aralık gündönümünün ardından gündüzler tekrar uzamaya başlar ve bu artış bir sonraki haziran gündönümüne kadar sürer.

Dünya Güneş’ten uzaklaştığı için mi günler kısalıyor?

Hayır. En yaygın yanlış açıklamalardan biri bu.

Dünya’nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir çember değildir ve yıl boyunca Güneş’e olan uzaklığı bir miktar değişir. Ancak mevsimleri ve gündüz süresindeki temel değişimi oluşturan şey bu uzaklık değildir.

Hatta Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanırken Dünya, yörüngesinin Güneş’e daha yakın olduğu bölümünden geçer. NOAA da “yazın Dünya Güneş’e daha yakındır” düşüncesinin yanlış olduğunu ve mevsimlerin esas nedeninin Dünya’nın eksen eğikliği olduğunu vurguluyor.

Toparlarsak, sonbaharda akşamların erkene gelmesinin nedeni Dünya’nın Güneş’ten uzaklaşması değil, bulunduğumuz yarım kürenin Güneş’e göre değişen yönelimidir. Akşamların erken kararmaya başladığı bu dönemde saatlerin geri alınıp alınmayacağı da merak ediliyor; Türkiye’deki güncel uygulamayı saatler geri alınacak mı yazımızda özetledik.

Her yerde gündüz süresi aynı mı değişir?

Hayır. Bulunduğunuz enlem önemli bir fark yaratır.

Ekvatora yakın bölgelerde gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine daha yakındır. Kuzeye veya güneye, yani daha yüksek enlemlere gidildikçe yaz ile kış arasındaki gündüz süresi farkı büyür.

Bu nedenle Türkiye’de sonbaharda günlerin kısalması belirgin biçimde hissedilirken Ekvator çevresinde değişim çok daha küçüktür. Kutup bölgelerine yaklaşıldığında ise fark son derece büyüyebilir; yılın belirli dönemlerinde Güneş çok uzun süre batmayabilir veya doğmayabilir.

Güney Yarım Küre’de ise aynı tarihlerde süreç ters yönde işler. Türkiye’de sonbaharda gündüzler kısalırken Güney Yarım Küre ilkbahara ilerlediği için gündüzler uzamaktadır.

Kasımda hava neden bu kadar erken kararıyor?

Sonbaharın son haftalarında erken kararmayı iki şey birlikte büyütür. Birincisi yukarıda anlatılan kısalmadır: Ankara’da 1 Kasım’da güneş 17:46’da batarken 30 Kasım’da 17:24’te batar, gün doğumu da aynı ay içinde 07:17’den 07:50’ye kayar. İkincisi saat dilimidir. Türkiye 2016’dan bu yana yıl boyunca UTC+3 kullanıyor ve kışın saatleri geri almıyor. Güneş zamanı her 15 derecelik boylamda yaklaşık bir saat değiştiği için Edirne’nin yaklaşık 17 derece doğusundaki Van’da güneş her gün bir saate yakın önce batar.

Şehir	1 Kasım	21 Aralık	En erken gün batımı
Edirne	07:45 – 18:08	08:37 – 17:46	17:42 (Aralık’ın ilk haftası)
İzmir	07:37 – 18:11	08:25 – 17:53	17:50
İstanbul	07:34 – 17:59	08:25 – 17:38	17:35
Ankara	07:17 – 17:46	08:06 – 17:26	17:23
Trabzon	06:51 – 17:16	07:42 – 16:55	16:52
Van	06:32 – 17:06	07:20 – 16:48	16:45

En erken gün batımı da yılın en kısa günü olan 21 Aralık’ta değil, Aralık’ın ilk haftasının sonunda (7–8 Aralık civarı) yaşanır. Güneş öğlesi Aralık boyunca her gün yaklaşık yarım dakika daha geç saate kaydığı için akşamlar Aralık ortasından itibaren yavaşça uzamaya başlar; sabahlar ise en geç Ocak’ın ilk haftasında (4–5 Ocak civarı) aydınlanır.

Gün batımı, havanın tamamen karardığı an da değildir. Güneş ufkun altına indikten sonra yaklaşık yarım saat gökyüzü aydınlık kalır; buna sivil alacakaranlık denir. Kasım sonunda bu süre Ankara’da 17:54, İstanbul’da 18:07 civarında biter.

Havanın bulutlu olması gündüz süresini kısaltır mı?

Kapalı bir sonbahar gününde saat dörtte hava neredeyse akşam olmuş gibi görünebilir. Ancak bulutlar astronomik gündüz süresini değiştirmez.

Gündüz süresi Güneş’in doğuşu ile batışı arasındaki zamana bağlıdır. Yoğun bulutlar yalnızca yere ulaşan ışığı azaltarak ortamın olduğundan daha karanlık hissedilmesine neden olabilir.

Benzer şekilde Güneş ufka yaklaşırken gökyüzünün turuncu ve kırmızı tonlara dönüşmesi de gündüz süresinin değişmesinden değil, ışığın atmosferde izlediği yolun uzamasından kaynaklanır. Bunun nedenini Merakça’daki Gökyüzü Neden Mavi, Gün Batımında Neden Kırmızı Olur? yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Sonbaharda günlerin kısalması bu yüzden takvimde gerçekleşen ani bir değişiklik değil, Dünya’nın Güneş çevresindeki yıllık hareketinin düzenli sonucudur. Haziranın en uzun gününden aralığın en kısa gününe doğru gündüz süresi giderek azalır; kış gündönümünden sonra ise aynı döngü bu kez ters yönde başlar.

Kaynakça

NASA Science — Earth Facts. NASA kaynağı

NOAA / National Environmental Satellite, Data, and Information Service — Why Does Earth Have Seasons? NOAA kaynağı

NOAA Global Monitoring Laboratory — Solar Calculator (gün doğumu ve batımı saatlerinin hesaplama yöntemi). NOAA hesaplayıcısı

Resmî Gazete, 8 Eylül 2016 — Bütün yurtta yaz saati uygulanması hakkında Bakanlar Kurulu Kararı. Resmî Gazete